Geen celcontroles in gevangenis Hasselt door overbevolking: "Als ik dat doe, lig ik binnen een maand in het ziekenhuis"

De ‘amper’ 20 jaar oude gevangenis van Hasselt wordt geteisterd door overbezetting, personeelstekort, tientallen defecte camera’s en elektronicasystemen die het regelmatig laten afweten. 

Officieel is er plaats voor 450 gedetineerden. Vandaag zitten er 640 mensen vast, een bezetting van ruim 140 procent. Daardoor is ook de machtsdynamiek binnen de gevangenismuren verstoord en kunnen routinecontroles niet stelselmatig uitgevoerd worden.  

“Een gevolg van decennialange onderfinanciering en een fout personeelsbeleid”, vertelt een cipier die anoniem getuigt over de werkomstandigheden in Hasselt.  

“We zitten met een personeelsbestand dat grotendeels uit twintigers en vijftigers bestaat. We missen dus een volledige tussengeneratie. Ik heb jonge collega’s die al na 8 weken dienst hun nieuwe collega’s moeten beginnen opleiden.”

“Veel cipiers zitten in overlevingsmodus en willen gewoon ongeschonden het einde van hun shift halen. Sommige gevangenen zijn zware jongens die gewelddadig kunnen zijn. Vroeger voerden we dagelijks celcontroles uit. Dat doen we allang niet meer. Ze zitten met 2 of meer in een cel, er wordt vaak gedreigd. Als het uitdraait op een confrontatie, zitten we altijd in de minderheid.” Die controles moeten eigenlijk altijd uitgevoerd worden door minstens 2 cipiers.

Soms worden cipiers die in een fysiek handgemeen verwikkeld geraken, zelfs geholpen door andere gevangenen. “Dat zorgt ervoor dat cipiers in het krijt komen te staan bij die mannen. Het risico op corruptie wordt dan plots veel groter.”

Het vertrouwen van het bewakingspersoneel in de gevangenisdirectie heeft een dieptepunt bereikt. "De directie zet ons onder druk om die controles toch systematisch uit te voeren. Maar als ik het vanaf morgen zou doen, lig ik binnen de maand gewond in het ziekenhuis. Het bestuur leeft in een andere wereld.”

Toch zijn die controles belangrijk om te voorkomen dat gedetineerden drugs, wapens of gsm’s verbergen. Een gebrek aan celcontroles verhoogt ook de kans op wantoestanden, zoals die in de gevangenis van Antwerpen, waar vorig jaar een gedetineerde dagenlang gefolterd werd door zijn celgenoten.

“We weten dat de fouilles inderdaad bemoeilijkt worden door de overvolle cellen”, bevestigt een andere goedgeplaatste anonieme bron.  

Ook brandpreventiecontroles zouden niet stelselmatig worden uitgevoerd. “Daar hebben we simpelweg niet genoeg volk voor”, besluit de cipier. Uit recente cijfers van het gevangeniswezen die VRT NWS kon inkijken, blijkt dat Hasselt structureel 23 personeelsleden mist.

Er zijn structurele problemen met de camera- en vergrendelingsinstallaties in de gevangenis van Hasselt. Maar die worden omzeild met fysieke sleutels en een reeks menselijke handelingen. Ongeveer de helft van de 220 camera’s werkt vandaag niet naar behoren.

Het probleem werd begin dit jaar ook aangekaart. "Onlangs zijn er 7 camera's geleverd, maar die bleken niet compatibel met ons systeem. Die - dure - camera's zijn dus nutteloos", vertelt een goedgeplaatste bron in Hasselt.

Anca Wauters, de directeur van de gevangenis van Hasselt, reageert niet en verwijst door naar het gevangeniswezen. Daar zitten ze verveeld met de berichtgeving rond Hasselt en blijven ze karig met commentaar, “om veiligheidsredenen”. Maar er wordt niet ontkend dat de overbezetting problematisch is. 

“Jammer genoeg hebben we nu 13.000 gevangenen en maar 11.000 plaatsen”, vertelt Kathleen Van De Vijver van het gevangeniswezen.  

“Al die mensen moeten we in veilige, humane, omstandigheden huisvesten in vaak verouderde gebouwen. We zijn daarbij ook afhankelijk van de Regie der Gebouwen. Als gevangeniswezen slaken we daarom meerdere noodkreten naar al onze partners.”  

“Een goede infrastructuur en betere werkomstandigheden zijn cruciale onderdelen van die humane detentie.”

“Het is een puinhoop”, vindt Paul Dauwe, de ex-directeur van de gevangenis van Hasselt. “Maar dat ligt niet aan het gevangeniswezen, de directie of het personeel van de gevangenis. Wel aan de onmogelijk ingewikkelde administratie die de federale overheid heeft opgelegd.”

“Een voorbeeld: als ik als directeur een kleine aankoop wil doen, moet ik mijn eigen personeel vragen om een bestek op te stellen. Dat moet dan naar de bevoegde dienst in Brussel ter goedkeuring, al dan niet door de Regie der Gebouwen. Die aanvraag komt terug, daarop moet een offerte besteld worden bij gespecialiseerde firma’s.”

“Die firma’s haken vaak af, vooral omdat ze nog wachten op de laattijdige betaling van eerdere overheidsopdrachten. De aanbesteding gaat dan nog eens terug naar Brussel. Aan het einde van de rit zijn we 2 jaar verder.”

De gevangenissen werken met verouderde, complexe beveiligingssystemen die duur zijn in aankoop en onderhoud. Bovendien zijn ze enkel beschikbaar bij een select groepje installateurs.

Verschillende actoren in de sector wijzen in de richting van jarenlange onderfinanciering door de federale overheid, maar ook naar de ingewikkelde manier waarop onderhoudswerken en apparatuur moeten worden besteld bij de Regie der Gebouwen.

“Maar er is een gedeelde verantwoordelijkheid wat het onderhoud van gevangenissen betreft”, benadrukt Johan Vanderborcht van de Regie der Gebouwen.  

"Justitie bepaalt zelf aan welke criteria die camera’s moeten voldoen. Als wij die criteria niet duidelijk ontvangen van Justitie, kunnen we ook geen correcte aanbesteding doen. We zijn wettelijk verplicht om die procedures te volgen.”

Voor de gevangenis van Hasselt loopt op dit moment nog steeds een aanbestedingsprocedure voor de vervanging van defecte camera’s.  

“We hebben offertes ontvangen met prijzen die véél hoger liggen dan aanvankelijk werd geraamd door Justitie. Als die ramingen veel te hoog liggen, moet de Regie der Gebouwen uitleg krijgen. Wij moeten die kosten kunnen verantwoorden bij de Inspectie van Financiën. Komt die uitleg er niet? Dan moeten we de procedure stoppen en opnieuw aanbesteden.”

De gebreken in de gevangenis van Hasselt werden al regelmatig aangehaald door federaal parlementslid Alain Yzermans (Vooruit). "Want een gevangenis zou altijd moeten voldoen aan veiligheidsnormen, voor het personeel én de gedetineerden", stelt Yzermans. "Als we dat als maatschappij niet kunnen garanderen, komt de rechtsstaat ook onder druk te staan." 

In een antwoord op parlementaire vragen van Yzermans laat minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) weten “dat de veiligheid van personeel voorop staat”.  

“Intussen wordt zowel gewerkt aan een structurele als een tijdelijke oplossing”, belooft Verlinden. “Het vernieuwingstraject loopt, maar de complexiteit van de overheidsopdrachten impliceert een zekere doorlooptijd.”

Vrij vertaald: de nieuwe camera’s voor de gevangenis van Hasselt zijn onderweg, maar gaan nog even op zich laten wachten.