Zijn fietsers te roekeloos in het verkeer? "Weggebruikers hebben vaak te negatieve vooroordelen over elkaar"

Wie in een grote stad als Brussel al eens de auto neemt, zal het misschien al hebben meegemaakt: net voordat je een afslag wil nemen, steekt een nietsvermoedende fietser je nog snel voorbij. Ondanks dat roekeloze manoeuvre, is een ongeval op een haar na vermeden.

Je in het verkeer begeven kan al eens stress en frustratie met zich meebrengen, zo ook met het rijgedrag van fietsers. “Maar ongevallen zijn complex, en bij ongevallen is het heus niet altijd de schuld van de fietser, integendeel”, vertelt Kishan Vandael Schreurs van Vias. “Toch leeft er wel degelijk soms een negatieve perceptie over hen.”

Om te beginnen gebeuren de meeste ongevallen op de fiets niet eens in een conflict met andere weggebruikers. “Het is een populair idee, maar het klopt echt niet”, vertelt Bas de Geus, mobiliteitsexpert aan de UC Louvain.

Wanneer fietsers een ongeval meemaken, zijn dat in de meeste gevallen ‘eenzijdige’ ongevallen. Dat betekent dat er geen andere partijen, zoals auto’s of bussen, bij betrokken zijn. 

Wat veroorzaakt zulke eenzijdige ongevallen dan? “Je kan er niet één verklaring op kleven, de oorzaken lopen uiteen”, zegt De Geus. “Fietsinfrastructuur is belangrijk, denk aan veilige fietswegen en kruispunten. Tegelijk speelt ook het gedrag van de fietser zelf een rol. Veel ongevallen hebben te maken met controleverlies of aandachtverlies.”

Fietsers hebben bovendien opvallend vaak een verkeerd beeld van waar voor hen het belangrijkste gevaar ligt in het verkeer, zegt de Geus. Ook zij denken dat vooral auto’s het grote risico vormen.

“Dat bleek uit een bevraging van 2.000 weggebruikers (alle types) uit België en Nederland, maar het strookt dus niet met de statistieken. En als fietsers op de verkeerde dingen letten terwijl ze fietsen, verhoogt dat de kans dat ze verkeerde inschattingen maken.” 

“Naderende auto’s blijven belangrijk om in het oog te houden, want gemotoriseerd verkeer blijft een belangrijke risicofactor, zeker voor de zwaarste ongevallen.”

Maar fietsers moeten ook aandachtig blijven als er geen gemotoriseerd verkeer in de buurt is: een glad wegdek, gruis of glas op het fietspad vormen vaak een groter risico. Hun fiets moet ook goed onderhouden zijn.”

“Maar hoe meer mensen fietsen, hoe beter hun risico-inschatting – Nederlanders doen dat over het algemeen beter dan Belgen.”

Fietsers kunnen ook door sociale factoren beïnvloed worden in hun rijgedrag, vertelt Vandael Schreurs. “Zo spreken we in onderzoek soms over de ‘subjectieve norm’: gedrag dat binnen een bepaalde kring als wenselijk wordt ervaren, waardoor iemand dat gedrag gaat vertonen.”

“Eigenlijk is dat ook een vorm van groepsdruk, al dan niet expliciet opgelegd. Jammer genoeg sluit niet altijd noodzakelijk aan bij de geldende verkeersregels.” 

Waarom storen we ons soms aan andere weggebruikers? “Iedere weggebruiker heeft een ander perspectief op het verkeer. Er ontstaan vooral frustraties wanneer je niet goed op de hoogte bent van wat de andere weggebruiker meemaakt”, legt Vandael Schreurs uit. “Dat werkt in alle richtingen.”

“Wanneer een fietser bij elk verkeerslicht moet stoppen, ook wanneer er geen auto’s voorbijrijden, dan is het vanuit zijn perspectief misschien begrijpelijk dat ze al eens een rood licht negeren. Want ze moeten telkens opnieuw die fysieke inspanning leveren om terug te vertrekken”, gaat hij door.

“Natuurlijk praat dat niet goed dat er een regel overtreden wordt, maar als automobilist kan het helpen om dit perspectief te begrijpen.” Tegelijk geldt het ook in de omgekeerde zin. Ook fietsers ervaren het gedrag van automobilisten niet altijd als hoffelijk. 

Maar er spelen ook psychologische zaken. “We hebben als mensen soms de neiging om enkelen al zeer snel te veralgemenen tot één groep”, zegt Vandael Schreurs. “We vormen al meteen een stereotype waar we zeer snel negatief over oordelen.”

“En dat is gek, want dé fietser bestaat niet – iemand die fietst heeft immers vaak ook een auto – maar zo denken we er soms wel over na.”

Dat is in principe begrijpelijk volgens Vandael Schreurs, het heeft te maken met onder andere stress en vooroordelen. “Iedereen gaat anders met verkeersstress om”, legt hij uit. “Bij sommigen kan dat zich uiten in ergernis, bij anderen in woede. En als die persoon zelf niet vaak de fiets neemt, dan zullen die vooroordelen zeker nog toenemen.” 

Voor een deel heeft je reactie op verkeerstress ook te maken met je persoonlijkheid. “Uit onderzoek blijkt dat bijvoorbeeld extraverte mensen milder staan tegenover vergissingen van andere weggebruikers, en dus niet meteen negatief gaan reageren”, volgens Vandael Schreurs. “Maar een persoonlijkheid verander je natuurlijk niet zomaar.”

Hoe zorgen we ervoor dat we geen verkeerd beeld kweken over andere weggebruikers? “Het allerbelangrijkste is hoe goed je je in de schoenen van een ander kan plaatsen”, zegt Vandael Schreurs.

“Als je zelf niet vaak de fiets neemt, en je hebt enkele confrontaties met een fietser, dan ga ze je misschien sneller veralgemenen. Mensen creëren zo een wij-zij-tegenstelling.”

“Het is dus belangrijk dat je je blik breed opentrekt”, zegt Vandael Schreurs, en hij ziet een belangrijke rol weggelegd voor leren door ervaring. Dat kan enerzijds door zelf wat vaker de fiets te nemen, maar het kan bijvoorbeeld ook via rijscholen.

“Daar zou men de nadruk kunnen leggen op het te verwachten gedrag van andere weggebruikers. Of de leerling bestuurder in een dergelijke situatie laten nadenken of deze ook niet een keer zelf zo gefietst heeft. Het is niet de bedoeling dat mensen overtredingen door de vingers beginnen zien, maar het kan helpen om mildheid op te brengen voor andere weggebruikers.”