"Ziet nu niemand dat ik op mijn tandvlees zit?", Diane (71) over hulp zoeken bij mentale problemen voor 65-plussers

Diane is 69 jaar wanneer ze na een huwelijk van 50 jaar haar man 2 jaar geleden verliest. Hij overlijdt aan de gevolgen van een operatie aan mondkanker.  Voor de kanker werd vastgesteld, had hij al enkele jaren signalen van dementie. Daarom was het aan Diane en haar kinderen om de beslissing voor hem te nemen om geopereerd te worden. Toen hij daarna overleed, was het schuldgevoel bij Diane heel groot.

“Naast het verdriet zat ik met een gigantisch schuldgevoel: had ik hem niet beter thuisgehouden? Moest die operatie wel? Alle dokters bevestigen me dat hij hoe dan ook was overleden en dat ik dus niets fout gedaan had, maar in mijn hoofd bleef dat wel spelen. Ik heb goede vrienden en ik heb een goede band met mijn familie, maar kon er met hen toch moeilijk over spreken. Ik zag bijvoorbeeld dat mijn dochter heel emotioneel werd als ik over haar vader sprak en dan hield ik mezelf in.”

Uit recent onderzoek van de KU Leuven en de Universiteit Antwerpen blijkt dat ongeveer 1 op de 6 65-plussers maandelijks psychische klachten zoals gevoelens van angst of somberheid ervaart en bijna 1 op de 10 het afgelopen jaar te maken kreeg met een psychisch probleem.

Risicofactoren die de kans op het ontwikkelen van psychische klachten en problemen verhogen zijn verlieservaringen, relationele problemen en eenzaamheid. Zo blijkt bijvoorbeeld dat oudere volwassenen bij het overlijden van een naaste 60 tot 70 procent meer kans hebben op het ontwikkelen van depressieve en angstklachten.   

Dat was ook zo bij Diane: “Na de dood van mijn man durfde ik lang niet naar onze slaapkamer gaan. Ik kreeg telkens een paniekaanval. Op een nacht was de paniek zo groot dat ik naar buiten op mijn terras ben gaan staan. Ik wou van mijn balkon springen om niet meer alleen te zijn. Ik heb toen mijn huisarts gebeld en die heeft me kunnen kalmeren.”

Als we de cijfers vergelijken met jongere generaties, gaat het in het algemeen wel beter op mentaal vlak met de 65-plussers. Ze zijn heel veerkrachtig: 1 op de 3 geeft aan goed om te kunnen gaan met moeilijke omstandigheden.

Dat bevestigt psycholoog-gerontoloog Charlotte Brys: “Er is een hele generatie mensen die opgegroeid zijn in of in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Toen lag de focus vooral op al het praktische opnieuw opbouwen. Op vlak van mentaal welzijn was de boodschap toen vrij eenvoudig: wees sterk, laat u niet gaan en zet door.  Daardoor zullen ze minder snel aangeven dat het niet goed gaat. Anderzijds zijn ze ook heel veerkrachtig: ze hebben heel wat levenservaring om op terug te vallen en hebben meer handvaten om met problemen om te gaan dan jongeren."

Dat herkent ook Diane: “Ik heb altijd wel de neiging gehad om anderen te helpen. Mijn problemen komen op de laatste plaats. Ik heb kinderen en kleinkinderen, dus je probeert je voor hen sterk te houden. Maar soms dacht ik wel: ziet er nu niemand dat ik op mijn tandvlees zit? Maar je moet door.”

Het is uiteindelijk de huisarts die Diane de stap doet zetten naar hulpverlening. Na een individueel gesprek, stapt ze in het groepstraject "rouw en verlies bij oudere volwassenen". Dat initiatief wordt gesteund door het RIZIV onder de eerstelijnspsychologie. Maar dat was geen makkelijke stap. "Mijn familie vond het een goed idee dat ik met iemand ging spreken, maar van anderen in mijn omgeving kreeg ik wel te horen 'jij bent toch niet gek?'. Het stigma dat rond therapie hangt, is in onze generatie nog groot."

Dat bevestigen de cijfers: 1 op de 3 praat zelden tot nooit over hun gevoelens. De voornaamste reden om niet in gesprek te gaan over psychische klachten is omdat ze het zelf willen oplossen.   

Psychologe Charlotte Brys ziet ook in de praktijk dat er nog heel wat drempels zijn: "De vraag die ik vaak krijg is: 'zijn mijn problemen wel erg genoeg?', maar ook wat anderen gaan zeggen is heel belangrijk. En ook het financiële plaatje speelt mee.  Ik merk ook dat heel wat ouderen een drukke agenda hebben en er niet altijd tijd voor kunnen maken, omdat ze eerst voor anderen willen zorgen zoals voor hun ouders of voor hun kleinkinderen."

Klachten bij oudere volwassenen uiten zich vaker lichamelijk, wat het herkennen en erkennen bemoeilijkt. Slechts 20 procent van de 65-plussers is bereid professionele hulp te zoeken wanneer psychische klachten zouden ontstaan. Minder dan de helft zoekt hulp tijdens het eerste jaar. Bij de helft van de oudere volwassenen die geen hulp zoeken binnen het jaar, duurt het 12 jaar of langer vooraleer ze hulp krijgen.

Bij 65-plussers kunnen psychische klachten en problemen zich anders uiten dan bij jongere mensen, en vaak worden ze onterecht gezien als ‘normaal’ voor de leeftijd. Het is belangrijk om deze klachten te (h)erkennen omdat ze, net als bij jongere mensen, invloed kunnen hebben op het dagelijks functioneren en de kwaliteit van leven. Daarom wordt er tijdens de campagne ook ingezet op signaalherkenning.

Psychologe en gerontologe Charlotte Brys geeft enkele tips: "Eén van de belangrijkste signalen zijn gedragsveranderingen. Wanneer iemand zich meer gaat terugtrekken, minder wil deelnemen aan activiteiten, dan kan je als omgeving best alert zijn. Ook onverklaarbare lichamelijke klachten kunnen wijzen op onderliggende psychische problemen. En uiteraard een negatieve kijk op alles wat gebeurt, helpt niet voor het psychische welbevinden. Uiteraard heeft iedereen wel af en toe eens één of meerdere van deze klachten, maar wanneer deze niet meer vanzelf overgaan en lang blijven duren, is het wel belangrijk om hiermee aan de slag te gaan."

Diane heeft uiteindelijk veel aan de praatgroep "rouw en verlies bij oudere volwassenen". "Het deed me heel goed om te kunnen spreken met mensen die in gelijkaardige situaties zaten. Door dat te doen heb ik mijn schuldgevoel van me af kunnen zetten. Het verdriet om het verlies is niet weg, maar ik kan er beter mee omgaan. De dingen die ik daar geleerd heb, gebruik ik ook vandaag nog wanneer ik het moeilijk heb. Hulp vragen, dat is moeilijk voor onze generatie. Maar je kan niet alles alleen, je hebt iemand nodig. Ik heb die hulp leren aanvaarden."