"Sorry Anna, Catharina, Dynckemijn": Museum Plantin-Moretus herstelt vrouwen Antwerpse drukkersfamilies in ere

Drukpersen en eeuwenoude boeken, krakend parket, een stille binnentuin: Museum Plantin-Moretus in Antwerpen is Unesco-werelderfgoed. Aan de muren kijken tientallen familieportretten je aan. Heel subtiel zijn de vrouwen vanaf nu wat meer belicht. Letterlijk, maar ook figuurlijk.

"We willen het volledige historische plaatje correct vertellen", zegt curator Zanna Van Loon. "Dat kan niet zonder de vele veelzijdige vrouwen die hier hebben gewoond en gewerkt ook te benoemen en te belichten." Het Museum Plantin-Moretus start dan ook met excuses:  "Sorry, Maria Theresia, Catharina" en alle anderen.

De stichter van het bedrijf, Christoffel Plantijn, had 5 dochters. Later in de stamboom waren het vaak de vrouwen die het bedrijf leidden, nadat hun man was overleden. Bijvoorbeeld Maria-Theresia Borrekens. Zij werd weduwe toen ze zwanger was van haar 7e kind. 

"2 weken na de dood van haar man (Franciscus Joannes Moretus) schrijft ze naar alle handelscontacten om te laten weten dat dit haar is overkomen. Ze zit vol verdriet, maar ze moet de zaak verderzetten. Ze laat weten dat zij de universele erfgename is, en dat alle correspondentie via haar moet gebeuren."  

Maria-Theresia Borrekens zal de drukkerij en uitgeverij maar liefst 29 jaar met vaste hand leiden. Veel langer dan de 11 jaar die haar man aan het roer stond. En toch: in de boeken van Plantin-Moretus vind je haar enkel als 'weduwe van'.

Over deze Maria-Theresia is heel wat te vinden. "Het museum bewaart het volledige bedrijfs- en familie-archief", zegt curator Zanna Van Loon.  "Daarin vinden we veel sporen van die vrouwen. De afgelopen 2 jaar hebben we een inhaalbeweging gemaakt om gericht te zoeken. Op die manier kunnen we hun contouren beter aftekenen."

Dat geldt veel minder voor het vrouwelijke personeel van het familiebedrijf Plantin-Moretus. Al die inwonende bedienden, huispersoneel, poetshulpen "zijn het meest onzichtbaar, maar wel alomtegenwoordig. Hier hebben ze 3 eeuwen gewoond en gewerkt maar weinig sporen nagelaten. Het zijn hoogstens snapshots van hun levens. Maar omdat ze zo onmisbaar waren, beginnen we met hun verhaal", vertelt Zanna Van Loon. 

De eerste vrouw die je ontmoet in de vaste collectie van het museum staat symbool voor alle dienstmeisjes. Ze draagt een bijzondere, hedendaagse jurk in sober zwart en wit. Een ontwerp van Tim Van Steenbergen. Hij heeft 7 silhouetten van vrouwen uit het Plantin-Moretusbedrijf vormgegeven. "Met REantwerp maken wij kledij met vluchtelingen en mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, en voor deze expo hebben we jurken ontworpen die de dames symboliseren."

De jurken zijn genaaid en geborduurd met mooie materialen, vaak uit overstocks van bekende ontwerpers. "We hebben met veel laagjes gewerkt, waardoor wat mystiek ontstaat. Onze medewerkers komen van heinde en verre, van Afghanistan of Syrië, en ze hebben er allemaal hun hand in gelegd."

De silhouetten worden luxueuzer naargelang de maatschappelijke stand van de vrouwen. Van Steenbergen benadrukt het belang van de vrouwen van de Plantin-Moretusclan. "Dit is een heel zinvol verhaal. Ik zag snel de parallel met wat wij doen, met mensen die ook vaak weggestopt worden." 

Ook bijzonder is de medewerking van anderstalige Antwerpenaren. Een volledig schooljaar mochten cursisten van de Leesclub NT2 van CVO Encora meelezen in de rijke archieven van Museum Plantin-Moretus. Het oude Nederlands werd eerst omgezet in hedendaagse taal. Op die manier kregen mensen van Brazilië tot Oekraïne een unieke inkijk in de Antwerpse geschiedenis. 

Ook de Japanse Noriko Miyazaki nam deel. Ze toont een dikke map vol documenten, notities, dagboeken en brieven van de drukkersvrouwen. Noriko was vooral onder de indruk van de managementscapaciteiten van Anna-Maria de Neuf (1654 – 1714). Ook zij werd weduwe en leidde het bedrijf 20 jaar lang, in woelige tijden. 

Noriko Miyazaki schreef haar een brief, in Japans en Nederlands schoonschrift: "Geachte Anna-Maria de Neuf. Ik ben diep ontroerd door uw inspanningen om als hoofd van het familiebedrijf Moretus de drukkerij en de boekhandel in stand te houden en uit te breiden, terwijl als moeder na de dood van uw man alle aandacht schonk aan de opvoeding van uw overgebleven kinderen."

"Deze vrouwen in de vroegmoderne tijd konden ook hun capaciteiten laten zien. Een verrassende geschiedenis die ook belangrijk is voor ons, vrouwen nu. Dat het mogelijk is om het glazen plafond te doorbreken", voegt Noriko er aan toe.

De brieven van de cursisten zijn nu ook te zien in Museum Plantin-Moretus, als een nieuwe laag geschiedenis in dit eeuwenoude pand. Net als de verhalen die auteur Aya Sabi schreef bij elk van de vrouwen.