180 grote fossiele en cementbedrijven zijn door hun uitstoot van broeikasgassen verantwoordelijk voor de helft van de toename van hittegolven, blijkt uit nieuw onderzoek waar ook Belgische wetenschappers aan hebben meegewerkt. Vooral Amerikaanse en Chinese bedrijven hebben een buitengewoon grote impact. De bevindingen kunnen mogelijk een verschil maken bij toekomstige klimaatzaken.
Steenkool-, olie-, gas- en cementbedrijven maken hittegolven erger: klimaatwetenschappers wijzen 'koolstofreuzen' met de vinger
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
In het kort:
180 grote steenkool-, olie-, gas- en cementbedrijven zijn verantwoordelijk voor de helft van de toename aan hittegolven door hun uitstoot van broeikasgassen.
Vooral Amerikaanse en Chinese bedrijven hebben een grote impact; China en de VS leveren elk 33 bedrijven in de lijst.
De 14 grootste bedrijven zijn samen verantwoordelijk voor een derde van alle menselijke uitstoot van broeikasgassen sinds 1850.
"Deze bedrijven dragen een bijzondere verantwoordelijkheid," zegt Yann Quilcaille, hoofdauteur van de studie.
De studie kan belangrijk bewijs leveren voor klimaatzaken, volgens professor Wim Thiery (VUB), co-auteur van het onderzoek.
Wie draagt er de grootste verantwoordelijkheid voor de klimaatcrisis? We weten goed welke landen de meeste broeikasgassen uitstoten (China, de VS en India) en welke sectoren de grootste klimaatimpact hebben (energie, transport, cement, veeteelt).
Maar kan het ook preciezer, bijvoorbeeld door de rol van individuele bedrijven bij bepaalde klimaatrampen te onderzoeken? Neem nu de ongezien intense hittegolven die deze zomer Zuid-Europa teisterden. We weten dat zulke hittegolven in 2019 al 200 keer vaker voorkwamen dan vóór 1850.
Een nieuwe studie met een Belgisch tintje waagt zich daaraan. Ze verschijnt vandaag in het wetenschappelijk tijdschrift Nature. De auteurs, waaronder ook VUB-wetenschappers, berekenden hoe de 180 bedrijven die sinds 1850 de meeste broeikasgassen uitgestoten hebben, hittegolven intenser hebben gemaakt. De CO2 die ze uitgestoten hebben, hangt vandaag immers nog grotendeels in de atmosfeer.
Het gaat dan zowel om privébedrijven, die in handen zijn van aandeelhouders, als om staatsbedrijven. Bovenaan het lijstje prijkt bijvoorbeeld de Sovjet-Unie, waar de staat en de bedrijven met elkaar versmolten waren.
De 'grootste' 14 van die 180 bedrijven zijn de reuzen onder de reuzen. Ze hebben evenveel bijgedragen aan de klimaatverandering (ongeveer een derde van alle menselijke uitstoot van broeikasgassen) als de 166 laagst genoteerde bedrijven op de lijst.
Maar hoe begin je daar nu aan?
Aangezien die bedrijven zelf over hun productie rapporteerden, kan je ook berekenen hoeveel CO2 en methaan ze uitgestoten hebben. Het gaat dan over de uitstoot in de hele keten, van het delven en de bewerking van de grondstoffen, over het transport, tot de verbranding. Soms is het het bedrijf zelf dat de brandstoffen verbrandt, bijvoorbeeld om elektriciteit te maken uit kolen. En soms is dat de consument, bijvoorbeeld wanneer je met de wagen rijdt.
Met computerprogramma's, het klimaatmodel OSCAR om precies te zijn, gingen de wetenschappers vervolgens omgekeerd te werk. Ze berekenden hoeveel minder de wereld opgewarmd zou zijn sinds 1850 zonder de uitstoot van elk van die bedrijven.
Ten slotte berekenden ze hoe sterk die extra opwarming hittegolven aanjoeg. Ze putten daarbij uit een lijst van 213 hittegolven uit de internationale rampendatabank EM-DAT. Daarin belanden rampen die uitzonderlijk grote menselijke of economische schade veroorzaakten.
Vaker én heter
En wat blijkt: de helft van de stijging én intensivering van het aantal hittegolven die we vandaag zien, is te wijten aan de activiteit van de 180 koolstofreuzen. Elk van die 180 bedrijven is, door de uitstoot van CO2 en methaan, verantwoordelijk voor hittegolven die zo intens zijn dat ze in pre-industriële tijden niet hadden kunnen plaatsvinden.
Maar ze zijn niet allemaal even verantwoordelijk. De vingerafdruk van de grootste 14 koolstofreuzen op de hittegolven die we vandaag meemaken, is even groot als die van de kleinste 166. De grote 14 veroorzaakten elk minstens 50 hittegolven. De allerkleinste, de Russische steenkolenproducent Elgaugol, veroorzaakte "slechts" 16 hittegolven.
De allergrootste koolstofreus is de voormalige Sovjet-Unie, mede doordat alle staatsproductie van olie, kolen en gas in de data samen gerekend is. China en de Verenigde Staten leveren dan weer de meeste bedrijven in de lijst: elk 33. Die bedrijven zijn goed voor 12 procent (China) en 10 procent (de VS) van de totale menselijke uitstoot.
De koolstofreuzen veroorzaakten niet alleen meer hittegolven, ze maakten die ook warmer. De 14 grootste tekenen samen voor een stijging van de temperatuur met 0,47 graden Celsius, de 166 kleinste nog eens voor 0,38 graden Celsius.
Ter vergelijking: alle menselijke uitstoot, dus niet alleen die van fossiele bedrijven en de cementindustrie, maar ook die door o.a. landbouw en ontbossing, heeft hittegolven 1,68 graden Celsius warmer gemaakt.
Koolstofreuzen dragen "bijzondere verantwoordelijkheid"
Naast die harde cijfers werpt de studie ook meer filosofische vragen op. Is het eerlijk om bedrijven met de vinger te wijzen?
Het Britse Shell bijvoorbeeld, dat mede omwille van de aanhoudende klimaatzaken weg trok uit Nederland, houdt vol dat het enkel de producten verkoopt die de consument wil. Anders gezegd: Shell mag dan wel brandstoffen produceren, maar zolang we massaal het vliegtuig blijven nemen en ons huis blijven verwarmen met gas, is de hele samenleving verantwoordelijk.
Toch vindt Yann Quilcaille, de hoofdauteur van de studie, dat de koolstofreuzen een "bijzondere verantwoordelijkheid" dragen. "Deze bedrijven en ondernemingen hebben voornamelijk hun economische belangen nagestreefd, hoewel ze al sinds de jaren '80 weten dat het verbranden van fossiele brandstoffen tot opwarming van de aarde leidt."
Volgens Quilcaille hebben ze strategische desinformatiecampagnes georganiseerd en intensief gelobbied tegen strengere klimaatwetgeving. Dat klopt ook. Die praktijken zijn breed gedocumenteerd, onder andere in het boek 'Merchants of doubt' van de onderzoekers Erik M. Conway en Naomi Oreskes.
Mogelijk leidt deze studie tot nieuwe klimaatzaken. Studies zoals deze "zijn zeer belangrijk voor het werk van klimaatadvocaten over de hele wereld, die deze resultaten kunnen gebruiken. Dit nieuwe en directe wetenschappelijke bewijs van de verantwoordelijkheid van individuele bedrijven was tot nu toe een essentieel maar ontbrekend element", zegt professor Wim Thiery (VUB), co-auteur van de studie.
