Toont Commissievoorzitter Von der Leyen zich in openingstoespraak de leider die Europa nodig heeft? 

Bij de start van het politieke jaar houdt de commissievoorzitter een zogenoemde State of the European Union, kortweg SOTEU: een toespraak waarin ze terugblikt en de prioriteiten voor het komende jaar uit de doeken doet. De eerste beleidsverklaring van Von der Leyen sinds ze opnieuw aan het hoofd van de Commissie staat, belooft de moeilijkste te worden. Want de EU verkeert in woelig water en Von der Leyen is kop-van-jut.

En dan hebben we het nog niet over defensie en de manier waarop de EU alle uitdagingen gaat financieren. Het document van de Commissie toont aan dat er veel in stelling is gebracht en veel werd aangekondigd. Maar in de turbulente tijden van vandaag is het volgens de medestanders van Von der Leyen ook tijd om de vele beloften na te komen. En de tegenstanders van uiterst rechts werken al opnieuw aan een motie van wantrouwen.  

De zomer bracht weinig rust. Diplomaten bleven doorwerken om de situatie in Gaza op de voet te volgen, ook al mislukten pogingen om Europese sancties te nemen tegen Israël voor het gewelddadige optreden keer op keer. Von der Leyen kreeg veel kritiek omdat ze op de rem stond. Eind juli kwam dan het voorstel om Israël gedeeltelijk te schorsen uit het onderzoeksprogramma Horizon, veel te weinig en te laat volgens ngo’s.

Von der Leyen noemde de situatie in Gaza ondraaglijk, verder sprak ze zich niet uit in tegenstelling tot haar Spaanse vice-voorzitter Ribera (een sociaaldemocrate), die het vorige week onomwonden over een genocide had. De woordvoerster van de Commissie nam afstand van die woorden: "Het is aan rechters om zich over die term te buigen".  

Wat zal Von der Leyen zeggen tijdens haar toespraak? Het document  dat de Commissie verspreidde naar aanloop van de speech belooft weinig verrassends. Gaza komt een keer voor op pagina 59 van de 69: de situatie blijft zeer ernstig en de EU is de grootste donor van humanitaire hulp aan Gaza.

Vooral vanuit de linkerkant van het Europees Parlement wordt er nochtans een duidelijk statement verwacht. Stil zijn is niet langer een optie, klinkt het daar. Uiterst links verzamelt handtekeningen om een nieuwe motie van wantrouwen in te dienen tegen Von der Leyen. Begin deze zomer overleefde ze al een stemming, die kwam er omdat ze weigerde haar sms-verkeer met de topman van Pfizer over covidvaccins vrij te geven.

Het parlement zal los van de beleidsverklaring ook debatteren over de situatie in Gaza en over een resolutie stemmen. Maar veel meer dan een nieuwe oproep wordt dat niet.

Over het handelsakkoord dat Von der Leyen de voorbije zomer sloot met de Amerikaanse president Trump, heeft het parlement wel een zeg. En het toonde zich vorige week al kritisch over de afspraken tijdens de toelichting van topambtenaar Sabine Weyand. Niemand is blij met de deal, maar beter kon niet, zei Weyand.

Vergeleken met andere landen komen we er met 15 procent nog goed vanaf. En de afspraken voldoen niet aan de regels van de Wereldhandelsorganisatie maar "Trump volgt die niet en in die realiteit bevinden we ons". En het allerbelangrijkste: een handelsoorlog is afgewend. Voorlopig dan toch.

Het is net die houding die vooral de Sociaaldemocraten tegen de borst stuit. De tweede grootste familie in het Europees Parlement hees Von der Leyen mee in het zadel, maar dreigt die steun in te trekken als niet wordt onderzocht of de VS zich schuldig maken aan economische dwang. Want daartegen kan de EU terugslaan. Ook de Groenen in het parlement steunen dat onderzoek. En ook de liberale fractie roept om een vuist te maken.

Ook in haar eigen Europese Volkspartij is er kritiek op de aanpak van Von der Leyen, maar na lang beraad kreeg het akkoord de stempel van noodzakelijk kwaad om de toorn van Trump af te houden en bedrijven meer zekerheid te bieden.

Maar wat als Trump toch weer uithaalt? Hij dreigde er alvast mee nu de Europese Commissie Google een monsterboete oplegde omdat het zich niet houdt aan de Europese advertentieregels. De roep om de EU van binnenuit te versterken, klinkt luider dan ooit in het parlement.

Tegelijkertijd heeft de EU Amerika hard nodig om een vuist te maken tegen de Russische president Poetin. De VS zeiden eerder al dat ze bereid zijn om de economische druk op Rusland op te voeren, samen met de EU. Europa werkt aan een 19e pakket tegen Russische banken en energiebedrijven. Volgens raadsvoorzitter Antonio Costa gebeurt dat in nauwe samenwerking met de VS.  

Net deze week komen er volgens Trump Europese leiders naar Washington om over de oorlog in Oekraïne te spreken. Wie dat zal zijn, is niet duidelijk. Von der Leyen heeft geen plannen, zegt een woordvoerder. "Haar aandacht ligt volledig bij de toespraak in Straatsburg."

Die zal naar verluidt lang zijn. Niet onlogisch want ze moet ook nog uitleggen hoe bedrijven en de industrie weerbaarder zullen worden, met betaalbare energieprijzen en in lijn met de klimaatambities die verankerd zijn in de Green deal. Over strenger optreden tegen illegale migratie wil het parlement haar ook horen, net als over hoe ze de waarden en normen van de EU wil afdwingen.