De mammoet was niet de koning van besneeuwd Europa in de laatste ijstijd. "Dat beeld is een hardnekkige fout", zegt paleontoloog Dick Mol. "Het waren grazers van de steppe die kilo's gras per dag nodig hadden. Op een ijsvlakte zouden ze sterven." Maar hoe is dat foute beeld precies ontstaan? De podcast Het Uur van de Waarheid onderzocht de zaak.
Neen, de mammoet leefde niet in een ijs- en sneeuwwereld: "Hardnekkig fout beeld van de kolos uit de ijstijd"
Tweemaal per week duikt de podcast 'Het Uur van de Waarheid' in de wereld van misleiding, desinformatie en online bedrog. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
Sorry beste lezer, maar dit artikel begint met een rechtzetting. De afbeelding hierboven geeft een fout beeld van de mammoet. Het gaat niet om zijn uiterlijk. Ja, hij was wolharig met grote slagtanden. Ja, zijn bevroren kadavers worden massaal teruggevonden in het besneeuwde Siberië. Maar wil dat zeggen dat de mammoet in ijzige toendra's leefde? Neen!
De schets hieronder geeft een veel wetenschappelijkere weergave van zijn habitat: groene graslanden.
Grazers op de steppe
"Toen ik de goed bewaarde maaginhoud van wolharige mammoets uit Siberië onderzocht, vond ik daarin resten van grassen afkomstig van graslanden", zegt paleontoloog Dick Mol in Het Uur van de Waarheid. "Dat duidde op een heel andere biotoop dan de ijsvlaktes zoals we ze vaak zien." De wolharige mammoet hoort dus eerder thuis op wat wij vandaag als prairies zouden omschrijven.
De mammoet moest 16 tot 18 uur per dag grazen: hij zou sterven op een ijsvlakte
Dick Mol, paleontoloog
De Nederlander Dick Mol is dé mammoetspecialist in Europa en staat bekend als Sir Mammoth. Hij is onder meer verbonden aan het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Mol ijvert al jaren voor een bijstelling van het populaire beeld van de mammoet. "Hij was niet de kolos van de ijstijd", benadrukt hij.
Ice Age met mammoet Manny/Manfred.
Prent van ijzige mammoetjacht in het handboek Memoria van Pelckmans.
Mammoeten, foutief op een sneeuwlandschap.
Nochtans wordt de misvatting over de mammoet in een sneeuwlandschap actief gevoed door afbeeldingen in de populaire cultuur. Denk aan de filmreeks Ice Age of schetsen in schoolboeken over oermensen op ijzige mammoetjachten. Heel wat media-artikels, ook bij VRT NWS, blijven de mammoet tonen in sneeuwlandschappen.
"Het feit dat we wolharige mammoets onder het Siberische ijs terugvinden, zegt niets over hun habitat. Ook al hebben we dat lange tijd gedacht. Pas de laatste decennia weten we meer over hun gedrag. Als grote grazer zou de wolharige mammoet simpelweg niet kunnen overleven in zulke barre omstandigheden zonder eten. Hij at 16 tot 18 uur per dag en had zo'n 200 kilo gras nodig", zegt Mol.
Hoe zijn de mammoets dan onder het ijs van Siberië terechtgekomen? "Die kadavers zijn van dieren die op de steppe gestorven zijn, vaak van ouderdom. Dat merken we aan hun kiezen. Door de koude zijn ze als het ware gevriesdroogd, de ijslaag en de permafrost zijn er pas later opgekomen. Nu die smelt, ontdekken we zo goed als intacte kadavers. De grootste kudde die we terugvonden was 33 dieren groot."
Te grote focus op Rusland
Er is nog een reden waarom zelfs de wetenschap zich te veel gefocust heeft op de wolharige mammoet in het ijzige Siberië. "DNA overleeft beter in de vrieskou dan in warme omstandigheden", verklaart Mol. "Daarom hebben onderzoekers uit de hele wereld zich zo toegespitst op de Russische mammoetvondsten."
Nochtans liepen er wolharige exemplaren rond in heel Europa, zelfs tot in Granada in het zuiden van Spanje. Ook in België en Nederland is de bodem vergeven van de mammoetbotten. Wie diep genoeg graaft, komt ze sowieso tegen. Dat gebeurt regelmatig bij de aanleg van parkings, metrolijnen of grote gebouwen.
In 2018 kreeg Lier een kopie van het skelet van "De Mammoet van Lier" die in het Brussels Natuurhistorisch Museum staat.
In de Noordzee belanden er vandaag nog zeer vaak mammoetbotten in de netten van vissers. De Noordzee ontstond pas 11.000 jaar geleden. Daarvoor was het een landvlakte tussen Engeland en de Lage Landen waar duizenden wolharige mammoeten graasden.
De Mexicaanse mammoet
Dick Mol stipt ook aan dat de wolharige mammoet slechts één van de vele soorten is uit het verleden. "Eigenlijk is het woord mammoet een koepelterm voor uitgestorven olifantachtigen. Van al die soorten krijgt de wolharige mammoet van het noorden overmatig veel aandacht", zegt de paleontoloog.
De mammoeten in Mexico hadden geen lang haar en waren veel groter dan de wolharige
Dick Mol, paleontoloog
"Zo is er recent genetisch bewijs geleverd van een compleet nieuwe mammoetsoort in Mexico. Lange tijd dachten we dat het dezelfde was als in het zuiden van de Verenigde Staten: de Columbische mammoet. Maar dankzij DNA-onderzoek op tientallen skeletten weten we dat dat niet klopt. Het blijkt te gaan om een aparte soort."
Mammoetskelet in Mexico.
Opgraving van een door de mens gemaakte mammoetval Mexico.
Recent zijn er veel botten van het dier opgedoken bij de aanleg van een luchthaven in Santa Lucia, niet ver van Mexico Stad. Ook de Azteken vonden in hun tijd al botten terug van de mammoet en dachten dat het ging om overblijfselen van mythische reuzen.
"Vermoedelijk had de Mexicaanse mammoet niet zo'n lang wollig haar. Hij leefde op de prairies en was echt groot met een schouderhoogte tot wel 4 meter", zegt Dick Mol. "Veel groter dan de wolharige mammoet."
Kleiner dan een olifant
Dat brengt ons naadloos bij een andere misvatting: niet elke mammoet was een kolos. Zeker niet de wolharige die in onze contreien rondliep. "Die had een schouderhoogte van 2 meter 70. Het was dus zeker geen gigant zoals andere mammoeten", zegt Mol. Ter vergelijking: de hedendaagse Afrikaanse olifant heeft een schouderhoogte tot zo'n 4 meter. "Ik moet altijd lachen als sommige bedrijven het woord mammoet gebruiken om aan te duiden dat iets gigantisch groot is. Denk maar aan een Franse keten van heel grote supermarkten of ons woord mammoettanker", zegt Mol.
De hedendaagse olifanten in Afrika en Azië zijn ook geen afstammelingen van de mammoet. "Nog zo'n misvatting die je vaak hoort inderdaad", zucht Mol. "De olifant en de mammoet stammen allebei af van dezelfde olifantachtige voorouder. Die leefde zo'n 7 miljoen jaar geleden", aldus de paleontoloog.
Olifanten en mammoeten hebben zich dus los van elkaar als aparte takken van de stamboom ontwikkeld, al staat de wolharige mammoet evolutionair dichter bij de Aziatische dan bij de Afrikaanse olifant.
De geschiedenis van de mammoet in een notendop
De oermammoet leefde 5,2 miljoen jaar geleden rond Kaapstad in Zuid-Afrika. Daar liep hij rond op de savanne en at grassen en bladeren van struiken en bomen.
Door klimaatveranderingen zou het zuiden van Afrika droger worden en de savanne verdwijnen. De oermammoet zou daarom geleidelijk aan oprukken naar het noorden van het continent. Rond 3 miljoen jaar geleden belandt hij ook in Europa en het Midden-Oosten. Op dat moment spreken we van de zuidelijke mammoet.
2,5 miljoen jaar geleden wordt Europa kouder en kouder, breken er ijstijden aan en verdwijnt de savanne. Op dat moment evolueert de mammoet van een loofeter tot een grazer van de steppes. Zo ontstaat de steppemammoet, met betere tanden om harde grassen te vermalen. Deze soort zal via de Beringlandbrug vanuit Azië in Amerika terechtkomen. Hij was een echte gigant met een schouderhoogte van ruim 4 meter.
De wolharige mammoet zal pas rond 200.000 voor Christus ontstaan in het noorden van Europa, Azië en Noord-Amerika. Het is een populatie die zich afsplitst van de steppemammoet. De wolharige ontwikkelt zich als een kleinere olifant met een dikkere vacht. Zo is hij beter bestand tegen de koude en de ijstijden.
Rond 10.000 voor Christus zou de wolharige mammoet uitsterven op het vasteland. Zijn grassige steppehabitat verdwijnt grotendeels omdat op dat moment de zeespiegel met zo'n 100 meter stijgt. Dat komt omdat de ijskappen smelten aan het einde van de laatste ijstijd. Ook bejaging door mensen speelde een rol.
Een geïsoleerde populatie wolharige mammoets zou tot 1.700 voor Christus nog overleefd hebben op het Russische eiland Wrangel in de Noordelijke IJszee.
De laatste jaren onderzoeken wetenschappers de mogelijkheden om de mammoet opnieuw tot leven te wekken via DNA-projecten.
