"Uitgepuurde eenvoud": Arvo Pärt, geliefde componist van intense en trage muziek, is 90

'Spiegel im Spiegel' van Arvo Pärt: een uiterst trage, bedrieglijk eenvoudige melodie voor piano en viool of cello. In de Klara-top-100 eindigt het stuk steevast bij de hoogste 3. Je hoort de melodie geregeld in films. 'Spiegel im Spiegel' is het bekendste werk van Arvo Pärt, de op één na meest gespeelde levende componist. Enkel filmcomponist John Williams doet nog beter. 

“De meeste fans kennen meestal maar enkele werken. De Pärt-dag op Klara biedt de kans om de veelzijdigheid van deze componist te ontdekken.” zegt Klara-medewerker en musicoloog Gerrit Valckenaers. Hij publiceerde vorig jaar het boek ‘Tumult’ over 20e-eeuwse muziek en daar kon Arvo Pärt natuurlijk niet in ontbreken.

“Dat Pärt zo populair is, heeft te maken met de authenticiteit van de man en zijn muziek, maar ook met het feit dat zijn platenfirma ECM hem aan uiteenlopende muzikanten heeft gekoppeld, zoals Keith Jarrett of The Hilliard Ensemble. Op die manier hebben ook liefhebbers van jazz en oude muziek hem leren kennen.”

Pärt heeft ook talrijke bewonderaars uit de popmuziek, zoals Nick Cave of PJ Harvey. Björk had in 1997 een interview met hem. De lijst van films en documentaires die een laagje Pärt toevoegen aan hun soundtrack is lang. 

Een van de gasten op Klara vandaag is de Nederlandse auteur Jan Brokken. Hij schreef een indringend portret van Arvo Pärt in zijn boek ‘Baltische zielen’: “Het valt me op hoe eenvoudig en meeslepend de melodieën van Pärt zijn, hoe donker en tegelijk vertroostend.” 

Bij uitstek is hij ook de componist van de verstilling: “Op een verbluffend knappe manier maakt hij gebruik van stiltes. Hij durft een, twee, drie maten niets te laten horen, waardoor de ene toon die dan volgt het effect heeft van een prik in je vel.”

“Uitgepuurde eenvoud”: zo vat Gerrit Valckenaers van Klara de muziek van Pärt samen. Daar waar sommige hedendaagse neoklassieke muziek ook 'simpel' klinkt, gaat Arvo Pärt veel dieper. Zijn eigen muzikale voorgeschiedenis klinkt erin door, maar ook de woelige evolutie van zijn land. 

Valckenaers bewondert de manier waarop de muziek van Arvo Pärt is opgebouwd, heel gestructureerd, in reeksen of zelfs spiralen. “Een eenvoudig stuk als 'Für Alina ' begint met 1 noot, daarna 2 en zo bouwt de melodie op tot 8 noten, om daarna weer af te tellen tot 1."  

Wie is Arvo Pärt, die bebaarde man die er wat verwaaid uitziet? Een halve kluizenaar, een soort muzikale monnik die bijna nooit interviews geeft, "omdat alles wat hij te zeggen heeft in zijn muziek zit"?

Arvo Pärt groeide op in Rakvere, toen Estland deel uitmaakte van de Sovjetunie. Als kind was hij gefascineerd door de muziek die uit een luidspreker kwam op het dorpsplein. Om warm te blijven bij het luisteren fietste hij rondjes.

Zijn eerste werken schreef Pärt in een modernistische, soms zeer heftige stijl. Maar eind jaren 60 belandde hij in een crisis. Jarenlang stremde de inspiratie. Pärt verdiepte zich wel in religie en werd uiteindelijk een orthodoxe christen.

In 1968 schopte hij tegen de schenen van het communistische establishment met een stuk dat 'Credo' heet, 'Ik geloof'. Na een lange artistieke pauze volgde vanaf 1976 een stroom muziekstukken die uitermate bekend raakten: ‘Spiegel im Spiegel’, ‘Für Alina’, ‘Fratres’ of ‘Tabula rasa’. “Die werken zijn tonaal en heel herkenbaar als Pärt,” zegt Gerrit Valckenaers.

De componist doopte zijn recept ‘tintinnabuli’ of belletjes in het Latijn. Het komt erop neer dat een eenvoudige melodie door noten van eenzelfde akkoord vergezeld wordt. Over de 2 verschillende stemmen in zijn werk zei Arvo Pärt aan Björk: “De ene vertolkt mijn zonden, de andere vergiffenis”.

Het religieuze karakter van zijn muziek botste met het atheïsme van de communistische Sovjetunie. In 1980 kreeg Pärt de toestemming om met zijn Joodse vrouw naar Israël te emigreren, maar hij bleef in Europa. Tientallen jaren woonde en werkte hij in Berlijn.

"Pärt koos niet voor het Oosten of het Westen, hij richtte het hoofd naar boven," schrijft Jan Brokken, over zijn religieus geïnspireerde, transcendente muziek. 'Holy minimalism' zeggen sommigen.

Uiteindelijk stortte de Sovjetunie in elkaar; Estland werd weer onafhankelijk en na verloop van tijd keerde Arvo Pärt terug naar zijn geboorteland. 

Hij blijft productief en componeert veel werken in opdracht. In 2020 schreef hij 'Für Jan van Eyck, in opdracht van het Collegium Vocale. Het werk kreeg in volle coronaperiode zijn wereldpremière in de Sint-Baafskathedraal in Gent en is zopas op cd uitgebracht. 

In Laulasmaa, op zo'n 35 kilometer van de Estse hoofdstad Tallinn, opende in 2018 het Arvo Pärt Centre , waar ik enkele jaren geleden op bezoek ging. In het bos, vlak bij zee, op een schiereiland, rijst een bijzonder golvend gebouw op, met veel hout en glas en een uitkijktoren. Het is tegelijk het archief van Pärt, een concertzaal en een studiecentrum waar bezoekers – ook kinderen – welkom zijn. 

Het gebouw is rond een open plek gebouwd. In het midden staat een kleine orthodoxe kapel in ruw beton, met kleurrijke iconen binnenin. Het centrum ademt rust. Met zicht op de berken buiten kun je met een hoofdtelefoon alle mogelijke Pärt-muziek beluisteren. Af en toe kom je in het gebouw een uitspraak van de meester tegen:  “Silence is when all questions fall away”. "Stilte is wanneer alle vragen wegvallen".

In het Arvo Pärt Centrum kreeg de componist vanmorgen een muzikale ontvangst voor zijn 90e verjaardag: 

Arvo Pärt

Een jongen rijdt het plein op van Rakvere. Hij fietst. Hij fietst

tot hij alleen nog maar, alleen nog maar.

Zijn linker in het laagland diep, zijn rechter in het hoogland en hij fietst.

Hij fietst voorbij de Sovjets en hij fietst voorbij het geld.

Van teerzwarte wagons weg. Van huiselijk geweld.

De zon zal hem niet steken overdag, en niet de maan bij nacht.

Het is een eskadron van klokken dat op zijn bestemming wacht.

Hij boort naar wat je hoort vanbinnenuit. De winterdromensymfonieën onderhuids.

In zijn oren smelt de sneeuw en in zijn ogen wordt de wereld wit en onbewogen.

Een jongen rijdt het plein op van Rakvere. Hij fietst. Hij fietst

tot er alleen nog maar alleen nog maar muziek is.

Peter Theunynck - uit de bundel 'Tijdrijder'