Na spectaculaire verhuisoperatie schittert 'Tronende Madonna' van Rubens weer in KMSKA, bekijk hier de grote verschillen

De spanning was deze week te snijden in de Rubenszaal van het KMSKA in Antwerpen. Een kraan in het midden van de museumzaal hield het grootste altaarstuk uit de museumcollectie in bedwang. 350 kilogram onschatbare kunst, droog aan de haak.

De verhuisoperatie vormde het sluitstuk van de restauratie van 'Tronende Madonna omringd door heiligen' van Peter Paul Rubens. Die opknapbeurt heeft bijna 2 jaar geduurd, op 25 september 2023 werd het schilderij van de muur gehaald. 

In 1628 schilderde Rubens dit werk voor het hoofdaltaar van de Antwerpse Augustijnenkerk. Na al die jaren zag het altaarstuk er dof en vergeeld uit. Een oude vernislaag maakte het onmogelijk om de heldere kleuren van Rubens te zien. Na een grondige restauratie is nu het (letterlijk) schitterende resultaat zichtbaar.

Een team professionele kunstverhuizers had een dubbelopdracht: eerst moest het bekende altaarstuk 'Aanbidding door de koningen' weggehaald worden. Daarna werd het gerestaureerde schilderij 'Tronende Madonna' opnieuw ingelijst en vervolgens op de plek van de aanbidding getakeld. 

"De Rubenszaal staat in rep en roer, want het gaat om 2 hele grote schilderijen", vertelt een gestresseerde Koen Bulckens. Hij is Rubensexpert bij KMSKA en coördineert de verhuizing mee. "Als je daarmee wilt manoeuvreren, dan heb je veel plaats nodig. En een kraan die ons helpt om die werken heel voorzichtig op te tillen."

Bij 'Tronende Madonna' gaat het om een schilderij op doek, dat puur door de enorme afmetingen (5,64 meter op 4 meter) en de houten omlijsting zo'n 350 kilogram weegt. "Dat klinkt veel, maar je moet weten dat het volgende schilderij waar we op werken op paneel is, niet op doek. Dat weegt al gauw dubbel zoveel", stelt Bulckens.

Toch hangt zo'n groot en zwaar werk maar met 2 beugels aan de muur. Zo'n werk plaatsen is dus een precisiewerk dat de afgelopen dagen werd uitgevoerd. Vanaf vandaag is de Rubenszaal weer volledig toegankelijk en kan iedereen het werk bewonderen.

De komende 2 jaar hangt 'Tronende Madonna' op de ereplaats in de Rubenszaal. Het is meteen zichtbaar wanneer je de trap naar de eerste verdieping neemt en de zaal binnenstapt.

"Tijdens dit project hadden we ook de gelegenheid om de vele voorstudies voor dit werk samen te brengen", stelt Koen Bulckens. "Die hebben we ook gescand met hulp van de Universiteit van Antwerpen. Daardoor hebben we meer geleerd over het atelier van Rubens."

"Om een compositie zoals de 'Tronende Madonna' klaar te krijgen is veel voorbereiding nodig. Rubens maakte daarvoor olieverfschetsen op klein formaat. En we hebben voor de 'Tronende Madonna' het geluk dat er enorm veel materiaal bewaard is gebleven."

Door die verschillende voorstudies te scannen en te vergelijken met scans van het uiteindelijke schilderij, kwamen een aantal verrassende zaken naar boven.

"Van dit altaarstuk zijn 2 verschillende olieverfstudies bewaard gebleven, een vroegere versie en een latere versie", legt Bulckens uit. "We veronderstellen dat Rubens niet tevreden was met de eerste versie en daarom aan een tweede versie is begonnen. Maar die scans leren ons nu dat er onder die tweede versie een soort schets zit van die eerste."

"Rubens heeft dus eerst de eerste versie overgezet op het nieuwe paneel en is daarna beginnen te herwerken. We hebben datzelfde principe nu bij een paar studies gezien en dat is voor onderzoekers wel iets nieuws en verrassend."

Het topstuk werd sinds september 2023 gerestaureerd in de Rubenszaal van KMSKA. Dat moest ter plaatse gebeuren, omdat het schilderij te groot is om de zaal te verlaten.

Bezoekers konden de voortgang van het restauratieproces volgen in 'Studio Rubens', het speciaal daarvoor opgerichte restauratie-atelier in de Rubenszaal. 

"Vroeger kreeg het werk iets heel zwaars, door die dikke, vuile vernislaag. Die kleurnuances gingen volledig verloren", vertelt Koen Bulckens enthousiast. "Nu zien we in het gereinigde werk echt een heel helder palet. Het lijkt alsof het zaallicht over het schilderij danst."

"We hebben er bijna 2 jaar aan gewerkt, samen met een heel team", leggen Jill en Ellen Keppens uit. De zussen werkten samen aan de restauratie. "Dat is echt stukje per stukje de kleuren terug aan het licht brengen. Het is een groot, complex geheel."

"Als je nu de zaal binnenkomt en je ziet terug hoe imposant en indrukwekkend is, dat is echt bijzonder", stellen de zussen Keppens.

"Ik denk dat als Rubens hier zou binnenwandelen, hij zijn schilderij zeker nog zal herkennen. Hij zou blij zijn dat er zo goed voor wordt gezorgd. Het is een mooi einde. En meteen ook een mooi begin, want de volgende restauratie staat al klaar."

Deze week stond dus een dubbele verhuisoperatie op de agenda in het museum. Op de plek waar nu 'Tronende Madonna' schittert, hing tot vorige week het topstuk 'Aanbidding door de koningen', een ander monumentaal altaarstuk van Rubens.

Dat altaarstuk wordt het volgende project van 'Studio Rubens', het open restauratie-atelier in de Rubenszaal. "Dat is meteen ook de climax van het project", stelt Koen Bulckens. "Want hoewel wij allemaal - zeker na de restauratie - grote fan zijn van de 'Tronende Madonna', blijft 'Aanbidding door de koningen' toch het symboolstuk van het museum."

"We zijn begonnen met het werk dat het dringendst aan restauratie toe was", legt Carmen Willems directeur van KMSKA uit. "We hebben gelukkig voldoende budget vergaard om beide werken te restaureren en we hopen er daarna nog een derde werk aan toe te kunnen voegen."

De restauratie van de 'Aanbidding door de koningen' kan je ook volgen in de Rubenszaal. Over 2 jaar hoopt het museum dat project te kunnen afronden. Net op tijd voor de 450e verjaardag van Rubens, die in 2027 groots zal worden gevierd in Antwerpen.

"Die restauraties op zaal kunnen doen, dat is voor ons natuurlijk een hele mooie extra beleving die we kunnen toevoegen", besluit directeur Willems. "We kunnen het wetenschappelijk onderzoek ontsluiten en op die manier maakt het publiek ook kennis met alle facetten die bij zo'n restauratie komen kijken."