Er is nog te veel agressie tegen mensen in een psychose: expert werkt aan blauwdruk voor de zorg

Het loopt niet altijd goed in onze geestelijke gezondheidszorg. Vorige maand nog brachten we bij VRT NWS het verhaal van Céline: bij een gedwongen opname in de psychiatrie werd ze 38 uur in een isolatiekamer geplaatst, waarvan 20 uur vastgebonden aan armen, benen en middel. Of er was Brenda Froyen, die met haar boeken een pleidooi hield tegen geweld in de hulpverlening bij pyschoses. Patiënten en hun familie lopen door zo'n gewelddadige ervaring in de zorg bijkomende trauma's op. En dat moet stoppen.

Stijn Vanheule, hoogleraar klinische psychologie en psychoanalyse aan de Universiteit Gent deed het afgelopen jaar met zijn team een breed onderzoek naar hoe het beter kan in de zorg voor mensen die een psychose doormaken.

Elk van de 13 actiepunten in het rapport is een reactie op wat er nog geregeld fout loopt. Eén daarvan: "Deëscaleer bij crisis en werk verbindend." Hulpverleners misbruiken nog te vaak geweld en dwang tegenover patiënten in een kwetsbare situatie. Het gaat om fixatie, isolatie, brutaliteit in woorden en daden. Mensen 48 uur opsluiten, heel hard vastbinden, onpersoonlijk contacteren, kilheid, hardheid in contact. Niet alleen de patiënt, maar ook de partner en kinderen zijn hierna getraumatiseerd. Dwang is vaak nodig om in te tomen maar er zit heel veel verschil in de manier waarop die wordt toegepast.

Het rapport noemt geen namen, maar ziet wel een duidelijk verschil tussen ziekenhuizen in Vlaanderen. Patiënten weten ook waar ze liever niet willen belanden en waar het anders verloopt. Hulpverleners getuigen in dit rapport over een andere aanpak bij mensen die binnenkomen in psychose. Ze proberen normaal te reageren op de verwarring van de patiënt, niet kil of hard verbaal.

Een fysiek harde aanpak leidt immers niet  tot het intomen van de problematiek. Een gepast antwoord op de escalatie in iemands hoofd is deëscalatie: rustig contact leggen en inspelen op wat zij als veilig ervaren. Niet door iemand te isoleren, te ontdoen van kleren, vastbinden en inspuiten om te kalmeren. Maar wel rustig bij iemand gaan zitten en de familie betrekken. Mensen die dit gedrag ondervonden, zijn niet getraumatiseerd. Anderen wel.

Hoe blijf je als hulpverlener rustig bij een patiënt die gewelddadig wordt? "Dat vergt heel veel van een hulpverlener en hij moet daarin ondersteund worden", zegt Stijn Vanheule. "Laat hem er niet alleen mee zitten, want de kans is groot dat hij uitgeblust geraakt. Een goeie debriefing bijvoorbeeld over wat er fout liep, gebeurt nu niet systematisch met patiënten, maar ook niet tussen personeelsleden onderling. Begeleiding en supervisie van hulpverleners zijn ook noodzakelijk. Niet alleen over dossiers en praktische afspraken, maar ook over hoe zij zaken aanpakken en daarin mislukken. Hulpverleners hebben recht op die ondersteuning en het helpt om na te denken over wat beter kan."

Rode lijn door het rapport is de cultuurverandering die nodig is. Waar nog hiërarchisch gewerkt wordt, geven de protocollen en regels een vals gevoel van comfort voor hulpverleners. Maar de afstand en kilheid die daaruit volgen, creëren voor de patiënt nog een groter gevoel van vervreemding. "Je ziet het vaak in een psychiatrisch ziekenhuis aan de manier waarop er gegeten wordt: eten hulpverleners samen met patiënten? Staat de deur open? Nabijheid, een direct contact, normaal benaderd worden. Het helpt de patiënt in het herstel.", zegt Stijn Vanheule.    

"En ja, er is een tekort aan personeel, maar het gaat niet zozeer over het extra geld dat in de sector moet worden gestoken. Eerder over het directe patiëntencontact en het inzetten op alternatieve vormen van omgaan met crisis: geen kille ruimtes, maar een time-out waar contact mogelijk blijft. Een camera plaatsen in een cel of iemand aanwezig laten zijn om te observeren? Die vragen moeten we ons stellen."

Waarom communiceren we niet openlijker over de plaatsen waar het niet goed loopt? Vanheule: "In een volgende fase moeten we daar samen met de overheid zeker over gaan discussiëren. Door niet te zwijgen over bepaalde casussen kunnen we verandering in gang zetten. De ziekenhuizen die niet bereid zijn om de kwaliteit van de zorg aan te passen, moeten daarop worden aangesproken. De overheid kan incentives geven om vanuit deze zorgprincipes een kwaliteitsbeleid op te zetten. Men mag deze 13 principes gebruiken om de zorg te vragen die beter kan en moet. Ook de gebruiker mag dat."