Amber (18) geeft in 'Zorgen voor mama' een gezicht aan dak- of thuisloze jongvolwassenen: "Het grootste gemis is een plek om tot rust te komen"

Kristel Verbeke maakt in het VRT 1-programma 'Zorgen voor mama' kennis met de 18-jarige Amber. Ze ontmoeten elkaar op het bekende stadsplein 't Zand in Brugge, een betekenisvolle plek voor Amber. Ze is namelijk al 5 maanden thuisloos en heeft meer dan eens de nacht moeten doorbrengen op het plein.  

Wanneer je Amber ziet, ziet ze eruit als elke 18-jarige. Wanneer je haar door de stad zou zien lopen, zou je niet onmiddellijk vermoeden dat ze dak- of thuisloos is. Toch past ze in het profiel van een dak- of thuisloze jongvolwassene. 

Van de meer dan 20.000 dak- of thuisloze mensen, is 20 tot 25 procent tussen 18 en 25 jaar.  In die groep van jongvolwassenen zonder een dak boven hun hoofd zitten procentueel meer vrouwen (39 procent) dan bij de mensen ouder dan 26 jaar (30 procent).

Bijna 46 procent van die jongvolwassenen leeft in "verborgen" dakloosheid. Ze verblijven noodgedwongen bij vrienden of familie. Jongvolwassenen die in openbare ruimten slapen, zijn dus in de minderheid. Ook Amber kan vaak sofaslapen. 

"Ik probeerde veel af te spreken met mijn vrienden en hoopte dat ze tot laat hier konden blijven. Soms pakten ze me mee naar huis omdat ze niet wilden dat ik alleen moest blijven, maar er waren ook nachten dat ik hier moest blijven", vertelt ze ontwapenend aan Kristel. 

Als jongvolwassen vrouw was dat niet evident. "Het was eng, het zorgde voor veel stress. Stel: er kwam iemand op me af, wat moest ik dan doen? Ik probeerde echt om niet in de slaap te vallen. Ik verschuilde me vaak in de ondergrondse fietsenstalling of bleef zo lang mogelijk binnen in cafés." 

Bij jongvolwassenen die op straat belanden, liggen conflicten met familie of vrienden vaak aan de basis van hun situatie.

Ook dat is bij Amber niet anders. "Mijn ouders zagen mij als een probleemkind en dat wilden ze niet. Ze stuurden me eerst op internaat en nadien wilde ik niet meer naar huis. Ik wilde niet meer zien wat er daar gebeurde." 

Ze vertelt niet graag over die periode, maar geeft toch aan dat ze niet het gevoel heeft dat ze liefde heeft gekregen van haar ouders. "Ik dacht dat dat normaal was. Ik was een kind. Ik heb mezelf leren opvoeden. Ze hebben me nooit iets geleerd. Liefde geven, dat hebben ze ook niet gedaan." 

Na haar tijd op het internaat, werd ze door de jeugdrechter geplaatst in een instelling met leeftijdsgenoten. "Daar zag ik mensen komen en gaan. Telkens als je het gevoel had dat je je kon hechten aan iemand, vertrok die weer", vertelt Amber over die periode. 

Toen Amber op haar 18e op straat belandde na een tijd in een trainingscentrum kamerwonen (waar jongeren begeleid worden om zelfstandig te gaan wonen), miste ze een gevoel van rust. "Ik ben toen gestopt met school, want daar lag mijn prioriteit niet. Ik zocht een plek om te rusten, slapen, douchen... Ik wilde tot rust komen in mijn hoofd."

Die rust vinden in haar hoofd, was nooit evident omdat ze leeft met ADHD, ADD en ODD (gedragsstoornis waarbij iemand zich opstandig gedraagt en niet goed omkan met autoriteit, red.) "Daardoor belandde ik ook een tijd in de gesloten jeugdzorg."

"Daar zat ik vooral met vraagtekens in mijn hoofd. 'Waarom moest ik weg van mijn ouders', 'waarom moest dit gebeuren in mijn leven', 'wat als mijn ouders me wel wilden': het zorgde voor veel angst en eenzaamheid." 

Die angst en eenzaamheid wil jeugdwerker Fatih De Vos in 'Zorgen voor mama' deels wegnemen en plaats laten maken voor een toekomstperspectief. Dat doet hij door haar te helpen nadenken over een budget, een leefloon en te zoeken naar een doorgangswoning. 

Zo vertelt Amber dat ze op haar 18e van de jeugdrechter toegang kreeg tot een spaarrekening, maar dat daar nog maar weinig van overblijft. Een deel ging naar onderdak en eten en een klein deel heeft ze gebruikt voor een televisie, Playstation, kleding en haar uiterlijk, zo vertelt ze. 

"Ik wil geen oordeel van andere mensen. Ik wil niet horen 'ze is lelijk, ze hoort er niet bij'. Ik wil er weer bij horen en ik wil niet dat mensen me anders bekijken om hoe ik eruit zie", geeft ze als reden. 

Heel begrijpelijk, vindt Fatih. "Jongeren willen ook gewoon jongeren kunnen zijn", zo vertelt hij aan VRT NWS. "Ze worden in deze flitsende scrollmaatschappij omringd door succesverhalen en ideaalbeelden op sociale media. Vaak gaat het om onrealistische idealen en doelen, maar het doet jongeren in moeilijke situaties beseffen hoe weinig kansen en hoeveel miserie ze hebben."

"Dat terwijl ze zelf ook veel dromen hebben en een heel leven voor zich hebben: de lat ligt enorm hoog. Dan is het een kleine overwinning als ze iets kunnen kopen voor zichzelf. Dat geeft hen het gevoel dat ze de controle toch deels terugwinnen." 

Die controle wil Fatih teruggeven aan Amber door haar te helpen aan een referentieadres zodat ze werk kan zoeken en een leefloon kan aanvragen. Dat probeerde Amber zelf al in orde te brengen, maar ze vangt bot bij instanties en zit vast in een vicieuze cirkel.  

"Begin er maar eens aan op zo'n jonge leeftijd. Ik zou me ook niet kunnen inbeelden hoe ik het toen allemaal had klaargespeeld zonder ondersteuning", reflecteert Fatih. "Wat verwachten we ook van jongeren die in veel te moeilijke situaties zitten? Dat is al moeilijk voor een jongere in een veilige situatie. Soms geraken volwassenen er zelfs niet aan uit." 

Die moeilijkheden zorgen er soms voor dat dat het allemaal even uitzichtloos lijkt, zo geeft Amber ook aan. "Ik ben blij dat er nu eindelijk iemand dit met mij wil bekijken en ik niet aan mijn lot word overgelaten."

Herkenbaar voor Fatih. "De jongeren waar ik mee babbel, hebben vaak het gevoel dat ze niet serieus genomen worden. Ze willen vaak gewoon dat er iemand eens naar hen luistert en meedenkt over oplossingen. Ze hebben ondersteuning en perspectieven nodig." 

Fatih hoopt dat 'Zorgen voor mama' en het verhaal van Amber het stereotiepe beeld van dak- en thuisloze (jongeren) kan bijstellen.

"Naast een structureel tekort aan geld, gaat het ook over een tekort aan netwerk en ondersteuning en een tekort aan cultureel kapitaal. Ook jeugdtrauma's met impact op mentaal welzijn en een sociaal gestratificeerd onderwijssysteem en een arbeidsmarkt met beperkte kansen maken het niet makkelijker."

"Dak- en thuisloosheid betekent voor veel jongeren vooral dat ze zich in een onzekere of onveilige verblijfssituatie bevinden, niet wetende of ze de nacht daarna nog een plek zullen hebben. En dat kan veel vormen aannemen. Niet elke vorm is even zichtbaar, maar daarom niet minder precair of kwetsbaar."