Na ontslag van verschillende topambtenaren: falen 'checks and balances' in VS?

In enkele weken tijd heeft de Amerikaanse president Donald Trump 3 topambtenaren de laan uitgestuurd.

Begin augustus ontsloeg hij het hoofd van het Bureau of Labor Statistics, de overheidsdienst die de statistieken over de arbeidsmarkt bijhoudt. Begin deze week richtte hij zijn pijlen op een lid van de raad van bestuur van de Federal Reserve, de Amerikaanse centrale bank. En eergisteren ontsloeg minister van Gezondheid Robert F. Kennedy Jr. het hoofd van de Amerikaanse gezondheidsdienst CDC, een beslissing die door Trump gesteund werd.

Het gaat stuk voor stuk om overheidsorganen die lange tijd gevrijwaard waren gebleven van politieke inmenging, hoewel de bestuurders ervan wel degelijk politiek benoemd worden. Daardoor werden ze ook lange tijd gezien als onafhankelijke, degelijke instellingen met de blik op de lange termijn in plaats van het kortetermijndenken van sommige presidenten. 

Door de resem ontslagen staat hun onafhankelijkheid echter ter discussie, schrijft The New York Times . "Volgens critici brengt de regering-Trump de geloofwaardigheid van instanties in gevaar die lange tijd als politiek verheven werden beschouwd en een cruciale rol speelden bij het verstrekken van informatie die nodig was om belangrijke beslissingen over de koers van het land te sturen."

President Trump is ervan overtuigd dat hij het recht heeft om topambtenaren te ontslaan die zijn beleid niet steunen. "Republikeinse kandidaten hebben er jarenlang voor gepleit om de macht van niet-verkozen bureaucraten in te perken, president Trump maakt die decennialange belofte echt waar", stelt een woordvoerder van het Witte Huis. Trump verwijst daarbij geregeld naar Artikel 2 van de Amerikaanse Grondwet, dat hem het recht zou geven "om te doen wat ik wil als president".

Maar analisten zien een patroon met mogelijk verregaande gevolgen. Trump probeert meer greep te krijgen op bepaalde instellingen, zoals de Amerikaanse centrale bank en de CDC, legt Bart Kerremans uit, professor Amerikaanse politiek aan de KU Leuven. Andere visies over bijvoorbeeld het verlagen van de rente en de vaccinatiepolitiek leiden tot een escalerend conflict, waardoor Trump meer en meer van zijn eigen mensen in die bestuursorganen probeert te krijgen.

Daar schuilt een groot gevaar in, meent Kerremans. "De greep wordt te groot wanneer alles wat in die overheidsorganen gebeurt, gepolitiseerd wordt en wanneer beslissingen die toch voor een groot stuk op expertise gebaseerd zouden moeten zijn, uiteindelijk worden genomen op basis van gepolitiseerde data, op basis van politieke voorkeur. Dan wordt het natuurlijk gevaarlijk", zegt hij in De Ochtend. 

Een bijkomend probleem is volgens Kerremans dat een aantal mensen rond Trump "proberen om op een of andere manier te vleien bij Trump door in te spelen op de personencultus waar hij duidelijk wel gevoelig voor is en eigenlijk zelfs nood aan heeft". Kerremans verwijst naar het grote portret van Trump dat onlangs aan de gevel van het ministerie van Arbeid werd gehangen.

"Dat is gevaarlijk. In een politiek systeem moet er tegenspraak zijn om een gezond debat te krijgen om optimale beleidsuitkomsten te bekomen of gewoon om machtsmisbruik tegen te gaan. Maar als de mensen die eigenlijk weerstand zouden moeten bieden, wegens vleierij of schrik om ontslagen te worden, naar de pijpen gaan dansen van een persoon die meer en meer macht naar zich toe wil trekken, dan wordt dat gevaarlijk."

Niet alleen voor de werking van die overheidsorganen en bepaalde beleidsdomeinen, zoals de economie of volksgezondheid, ook voor de Amerikaanse democratie in het algemeen, waarschuwt Kerremans. "Mensen krijgen schrik en gaan niet meer tegenwerken wanneer het misschien wel nodig is voor gezonde evenwichten in een democratisch systeem."

Kerremans wijst erop dat wat Trump doet aan de ene kant zeker niet nieuw is. "Presidenten proberen altijd meer invloed te verwerven over dat Amerikaanse overheidsapparaat. Alle presidenten proberen dat te doen, dat is het verhaal van de evolutie van het Amerikaanse presidentschap. Het verschil tussen Trump en zijn voorgangers is dat Trump hier zeer ver mee gaat."

"Ook de mensen rondom Trump, de onmiddellijke raadgevers, bepleiten dat. Die willen eigenlijk een aantal systemen die de macht van de president in het verleden hebben ingeperkt, ontmantelen. En dat is wat we bijvoorbeeld zien in de acties die worden ondernomen ten aanzien van de Federal Reserve."

Dat zegt ook William Galston van de Amerikaanse denktank The Brookings Institution in The New York Times. Trump rekt de rol van president veel verder op dan zijn voorgangers ooit hebben geprobeerd, klinkt het. "Dit is de centralisatie van de grondwettelijke macht in de uitvoerende macht."

Kerremans is ook kritisch voor het Congres. "We zien dat de weerstand die er zou moeten komen in een systeem van 'checks and balances' er vanuit het Congres niet komt, omdat de partijgenoten van Trump voor een stuk ook schrik hebben dat wanneer ze hem tegenwerken, hij ervoor zal zorgen dat ze hun zetel zullen verliezen. De angst bij de Republikeinse verkozenen daarvoor is zeer groot."

Hetzelfde kan worden gezegd over het Hooggerechtshof. Ook die instantie legt Trump nog weinig in de weg. En daar faalt het systeem volgens Kerremans. "Dat je een ambitieuze president hebt die meer en meer macht naar zich probeert te trekken, is op zich niet zo onverwacht. Waar het systeem in mijn ogen faalt, is dat die instanties en mensen die ervoor moeten zorgen dat er geen overdreven machtsconcentratie bij de president komt, daarin op dit moment serieus aan het falen zijn."

"En daardoor kan Trump gewoon verder doen met wat hij wil, met name steeds meer van die macht naar zich toe trekken." De Amerikaanse democratie bevindt zich daardoor op een "zeer wankel moment", meent Kerremans. "We zitten op een moment waarop we nu al zien dat zo'n president zich eigenlijk veel meer kan veroorloven dan in een gezonde democratie toegelaten is."