De Golfstroom, de onderzeese stroming die warmte transporteert van de Golf van Mexico naar West-Europa, zou vroeger kunnen stilvallen dan tot nu toe aangenomen werd. Nederlandse wetenschappers berekenden dat het proces al halfweg deze eeuw in gang zou kunnen worden gezet. Daardoor zou het in onze streken flink kouder kunnen worden. Maar het risico daalt als we erin slagen om de opwarming van de aarde te beperken.
Golfstroom zou halfweg deze eeuw al kunnen stilvallen (maar hoe minder we nog uitstoten, hoe kleiner het risico)
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
In het kort:
De Golfstroom, die warmte van de Golf van Mexico naar West-Europa brengt, kan al vanaf 2063 beginnen stil te vallen door klimaatopwarming.
"Dat is schrikbarend dichterbij dan eerder gedacht, mogelijk al in ons leven", zegt René van Westen, klimaatonderzoeker aan Universiteit Utrecht.
Een stilvallende Golfstroom zou het klimaat in Noordwest-Europa drastisch veranderen, met koudere winters, minder regen en hevigere winterstormen.
Het risico daalt als we de opwarming van de aarde beperken.
Vorig jaar haalden René van Westen en zijn collega's van Universiteit Utrecht al eens het nieuws. Toen waarschuwden ze dat de Golfstroom wel eens abrupt ineen zou kunnen storten door de klimaatverandering.
"Dat zou dramatische klimaatgevolgen hebben", zei Van Westen toen. Alleen kon hij toen nog niet met zekerheid zeggen dat het ook daadwerkelijk zou gebeuren, laat staan wanneer dan wel.
Maar nu, een jaar later, kunnen de klimaatwetenschappers dat wel. Meer zelfs, ze noemen ook precieze jaartallen. In het huidige tempo van opwarming is de kans 50 procent dat de Golfstroom vanaf 2063 begint ineen te storten. Dat is het geval als de aarde tegen 2100 met 2,7 graden Celsius opwarmt in vergelijking met pre-industriële tijden.
Gaat het nog harder en halen we 4,4 graden Celsius, dan zou dat al in 2053 het geval kunnen zijn.
"Dat is schrikbarend dichterbij dan eerder gedacht, mogelijk al in ons leven", vertelde Van Westen aan de Nederlandse openbare omroep NOS.
Koudere winters, hevigere stormen
Voor alle duidelijkheid: het is nog niet zeker dat de Golfstroom daadwerkelijk stil zal vallen. Maar het risico stijgt wel.
Als het zou gebeuren, dan zouden we dat niet van de ene dag op de andere ten volle merken. "Het zou meer dan 100 jaar duren voor de Golfstroom een substantieel zwakkere staat bereikt", stippen de onderzoekers aan in hun studie , die gepubliceerd is in het wetenschappelijk tijdschrift Journal of Geophysical Research.
Maar in die periode zou ons klimaat wel onherkenbaar veranderen. "Tijdens de overgang zou het klimaat in Noordwest-Europa drastisch veranderen, met naar verwachting koudere winters, minder regen en hevigere winterstormen", schrijven ze.
Je kan het stilvallen van de Golfstroom voorkomen, maar dan moet er wel actie worden ondernomen
René van Westen, klimaatwetenschapper Universiteit Utrecht
Eindeloze pomp
De Golfstroom of AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation) is een onderzeese stroming die als een transportband water en warmte vervoert over de hele wereld.
Warm zeewater uit de Golf van Mexico stroomt via de Atlantische Oceaan naar West-Europa. Daar geeft het water die warmte af, slaat vervolgens af naar het noorden en koelt af voor de kusten van IJsland en Groenland. Daar zakt het koude water naar de zeebodem, om vervolgens door te stromen naar de Golf van Mexico en daar weer op te warmen.
Die eindeloze pomp speelt een cruciale rol in het klimaat dat we vandaag kennen.
Maar doordat het Noordpoolijs en de ijskappen op Groenland afsmelten, komt er meer smeltwater in zee terecht, dat warmer en zoeter is. Daardoor zakt het zeewater minder snel naar de bodem en stokt de transportband. Nu al is duidelijk dat die beweging vertraagt, maar is nog veel discussie over de vraag of en wanneer de AMOC helemaal stil zou kunnen vallen.
Tuinslang-experiment
Klimaatwetenschapper Wim Thiery (VUB), zelf niet betrokken bij het onderzoek, noemt het "solide". "Het komt van een goede onderzoeksgroep en ze hebben met een klimaatmodel (computerprogramma om klimaatsimulaties te maken, red.) gewerkt dat algemeen beschouwd wordt als een van de beste ter wereld."
Met die computerprogramma's hebben de Utrechtenaren een zogenoemd 'hosing experiment' gedaan. En dat mag je vrij letterlijk nemen. "Ze hebben een virtuele tuinslang in de Atlantische Oceaan gestoken om te berekenen hoeveel zoet water erin terecht komt door het afsmelten van de Groenlandse ijskap. Vervolgens hebben ze bekeken hoe dik die tuinslang moet zijn, en hoeveel water erdoor moet stromen, voor de AMOC een kantelpunt bereikt."
Wanneer zo'n keerpunt bereikt is, een 'tipping point' in klimaatjargon, verandert de situatie onomkeerbaar. Het is dan onmogelijk om die nog terug te draaien, bijvoorbeeld door onze uitstoot van broeikasgassen te verminderen.
Er bestaat nog erg veel onzekerheid over het kantelpunt waarop de Golfstroom helemaal stilvalt, benadrukt Thiery, en het zal zich wellicht pas voordoen bij scenario's waarin de klimaatopwarming sterk oploopt. "Maar eenmaal het kantelpunt bereikt is, kan het snel gaan, op een paar decennia tijd."
"In die zin is de AMOC de tegenpool van het afsmelten van Groenland en West-Antarctica: daar ligt de temperatuurdrempel veel lager, op 1,5 graden Celsius, maar duurt het wel duizenden jaren voor het kantelpunt volledig bereikt is." Vorig jaar ging de klimaatopwarming voor het eerst door die grens van 1,5 graden.
Spelen met vuur
Europa zou dus een behoorlijk stuk kouder worden. Maar de gevolgen van een stilgevallen Golfstroom zouden over de hele wereld nauwelijks te overzien zijn.
"We zouden heel veel regionale verschillen krijgen. We weten eigenlijk niet goed wat er dan zou gebeuren", legde professor Biogeochemie Filip Meysman (Universiteit Antwerpen) in 2021 in Terzake.
Filip Meysman: "Het stilvallen van de Golfstroom wil je liever niet meemaken"
"Dat is een reden om ons te houden aan de doelstellingen van Parijs: de klimaatopwarming beperken tot 1,5 graden of 2 graden Celsius (de onder- en bovengrenzen van het klimaatakkoord, red.). Maar liefst geen 2 graden, want dan zit je al met vuur te spelen."
Ook Van Westen, de onderzoeker achter deze nieuwe studie, zegt bij NOS dat het niet zover hoeft te komen. Die "laat ook zien dat als je de opwarming beperkt, het risico op het stilvallen van de Golfstroom steeds kleiner wordt. En je kan het zelfs helemaal voorkomen, maar dan moet er wel actie worden ondernomen."
