Ze zijn niet zo zichtbaar als een aardbeving of overstroming, maar hittegolven kunnen even dodelijk zijn. In Europa hebben hittedagen deze zomer al duizenden levens gekost. Maar welke Europese steden zijn het dodelijkst bij extreme hitte? En welke scoren net erg slecht bij extreme koude? Britse onderzoekers hebben dat uitgezocht.
Dit zijn de dodelijkste steden van Europa bij extreme hitte
In het kort:
In Europa zijn steden als Bologna en Milaan het dodelijkst bij extreme hitte, blijkt uit onderzoek van Britse wetenschappers. Ook Parijs en Amsterdam scoren slecht.
Het risico op overlijden stijgt vooral in sterk verstedelijkte en weinig groene steden, waar kwetsbare groepen zoals ouderen en mensen zonder airco het meest getroffen worden.
Vandaag sterven in Europa nog altijd meer mensen aan extreme koude dan aan extreme hitte, maar dat zou kunnen keren.
Nu de zomer op zijn einde loopt, is het tijd voor een terugblik. De hittegolf eind juni 2025 zou in 12 grote Europese steden naar schatting aan 2.300 mensen het leven hebben gekost. Dat is een voorlopige schatting van wetenschappers van het Grantham Institute .
Hitte kan schadelijk zijn voor de gezondheid en kan leiden tot bijvoorbeeld uitdroging, een hitteberoerte of complicaties door al bestaande medische aandoeningen. Sommige mensen , denk maar aan ouderen of mensen die buiten werken, zijn kwetsbaarder voor extreme hitte dan anderen.
Maar de ene stad is de andere niet en ook binnen Europa zijn bepaalde steden kwetsbaarder voor hitte of koude dan andere. Dat tonen onderzoekers van de London School of Hygiene and Tropical Medicine aan in een wetenschappelijk artikel in The Lancet Planetary Health.
Vooral de Italiaanse steden Bologna, Milaan en Ravenna scoren slecht
Onderzoek London School of Hygiene and Tropical Medicine
Steden waar relatief gezien de hoogste toename in overlijdens is door extreme hitte, zijn Bologna of Milaan. Maar ook Parijs, Rome of Amsterdam scoren slecht.
Dat kan je ook zien in de grafiek hieronder. Steden die typisch warmer zijn, liggen meer naar rechts. Hoe hoger een stad in de grafiek ligt, hoe meer het risico er toeneemt bij extreme warmte. Vooral de Italiaanse steden Bologna, Milaan en Ravenna scoren slecht.
Hoe zijn de wetenschappers te werk gegaan?
De onderzoekers bestudeerden onder andere de oversterfte bij hitte en koude. Oversterfte is een tijdelijke, bijzondere stijging van het aantal overledenen die samenvalt met een bijzondere gebeurtenis, zoals een griepepidemie of extreme hitte. De onderzoekers keken naar 854 Europese steden voor de periode 2000-2019 en naar mensen ouder dan 20 jaar.
Daarbij richtten ze zich telkens op de 1 procent warmste dagen voor die stad en ze bekeken de oversterfte die daarmee samenhing.
Belangrijk: de risico's werden berekend voor een hypothetische situatie waarbij de leeftijdsamenstelling van verschillende steden dezelfde zou zijn. Anders zouden steden met een oudere bevolking altijd slechter scoren.
Vanwaar de onderlinge verschillen? “Zowel het klimaataspect als het demografische aspect spelen een rol”, zegt klimaatexpert Steven Caluwaerts (UGent & KMI).
“Achtergrondklimaat speelt een rol. Stockholm is bijvoorbeeld niet Rome en op plekken die al warm zijn, is de kans op overlijden groter als de temperatuur nog meer stijgt. Maar ook een aantal stedelijke effecten, zoals het stedelijke hitte-eiland waarbij verharding tot hogere temperaturen leidt, verschillen van stad tot stad.”
“Daarnaast is ook de bevolkingssamenstelling van belang: welke mensen wonen er, hoe oud zijn ze, hoe rijk of arm zijn ze? En dan is er nog de vraag hoe goed de steden en de woningen zijn aangepast aan hitte."
In de top 10 van Europese steden waar het risico op overlijden het meest toeneemt bij extreme warmte, staan o.a. Milaan, Parijs of Rome. (zie tabel hierboven)
“Dat zijn de minst groene steden”, zegt klimatoloog Niels Souverijns (VITO). “Ze zijn sterk gebetonneerd en hebben weinig vegetatie in de straten of enkel in geïsoleerde parken. Een eigenaardigheid die je ook ziet, is dat de armste mensen vaak in de meest gebetonneerde gebieden - en dus de warmste gebieden - wonen in een stad. Zij kunnen die airco niet betalen en worden ook nog het meest getroffen.”
Ook andere bouwmaterialen kunnen een rol spelen, zoals het Britse magazine The Economist terecht opmerkt. De iconische grijze zinken daken in Parijs functioneren als het ware als een oven voor de appartementen eronder. Het relatieve risico op overlijden in Parijs stijgt met 56 procentpunten op de warmste dagen. Dat is veel meer dan op andere plaatsen met vergelijkbare temperaturen.
Meer doden bij hitte in Europa dan in Noord-Amerika
Uit nog een andere studie van de Yale School of Public Health blijkt dat bij vergelijking van steden met een vergelijkbaar klimaat, de toename in het aantal slachtoffers bij hitte hoger is in Europa dan in Azië of Noord- en Zuid-Amerika. Dat schrijft het Britse magazine The Economist . Zo hebben Turijn in Noord-Italië en Toronto in Canada vergelijkbare temperaturen op hun warmste dagen. Maar het risico op overlijden op deze dagen stijgt met meer dan 50 procent in Turijn, vergeleken met 14 procent in Toronto. Het gebrek aan airconditioning in Europa wordt als deel van het probleem genoemd.
Oversterfte door extreme koude komt in de periode 2000-2019 voorlopig nog vaker voor dan oversterfte door extreme warmte, blijkt uit het onderzoek.
In het algemeen sterven er in Europa nog altijd meer mensen door koude in de winter dan door hitte in de zomer. De jaarlijkse oversterfte door extreme koude was in die periode naar schatting ruim 130.000 overlijdens, vergeleken met een jaarlijkse oversterfte van naar schatting 13.500 overlijdens door extreme hitte.
Opgelet, dat zijn niet alle hitte- of koudedoden die er jaarlijks zijn. Het gaat alleen over de slachtoffers op de 1 procent warmste of koudste dagen. Andere berekeningen spreken bijvoorbeeld over ruim 47.000 hittedoden in 2023 en 60.000 hittedoden in 2022. Beduidend meer dus dan de 13.500 uit het Britse onderzoek.
Hitte kan dodelijker worden dan koude
Vandaag sterven in Europa nog altijd meer mensen aan koude dan aan hitte. Maar dat zou kunnen keren. En daar zijn we niet op voorbereid.
“Onze adaptatiemaatregelen zijn op dit moment meer gericht op de winter”, zegt klimaatexpert Bert Van Schaeybroeck. “We hebben bij wijze van spreken eerder verwarming dan airconditioning in huis."
“Maar in de toekomst zullen we ons ook meer en meer op de zomer moeten richten. Nu hebben we voor heel Europa nog meer slachtoffers bij koude, maar als de trend vandaag wordt voortgezet, kan het aantal doden in de zomer dat van de winter inhalen.” Opvallend: in Parijs en Berlijn is die verhouding nu al omgekeerd. In die twee steden zijn er nu al relatief meer slachtoffers bij extreme hitte dan bij extreme koude.
Brussel, zwaarst getroffen in België
In België blijkt Brussel de stad waar de kans op overlijden door hitte het meest toeneemt op de warmste dagen. “Het is de meest verstedelijkte stad van België. Deze stad voelt dus ook de grootste gevolgen van het hitte-eilandeffect", aldus Souverijns.
Oversterfte bij koude
Steden waar de kans op overlijden bij extreme koude het meest toeneemt, zijn het Spaanse Cádiz en San Fernando, maar ook Londen.
Dat zie je ook in de grafiek hieronder. Hoe hoger een stad in de grafiek staat, hoe meer het risico op overlijden er bij extreme koude toeneemt.
“Het feit of een bevolking zich al dan niet kan aanpassen aan andere temperaturen is een belangrijke factor”, zegt epidemioloog Claire Demoury (Sciensano). “Zijn de mensen gewend om met deze temperaturen om te gaan? Zijn de woningen even bestand tegen hitte als dat ze tegen koude zijn? Enzovoort.”
"Meerdere factoren kunnen een rol spelen", zegt Souverijns. "Griep is er één van, maar ook het aantal daklozen in een stad, de isolatiegraad van de huizen, de welvaart van de bevolking, de manier van verwarmen of de toegang tot medische zorg kunnen allemaal tot verschillen tussen steden leiden."
“Maar in het algemeen is het verhaal in grote mate terug te brengen op de hoeveelheid ouderen in de populatie”, zegt Souverijns. “Virussen zoals de griep komen vooral in de winter voor en ouderen hebben bij kouder weer meer kans om bijvoorbeeld de griep op te lopen en hieraan ook te sterven.”
“De realiteit is dat er in de toekomst meer hittedagen zullen voorkomen als de trend zich voortzet”, zegt Caluwaerts. “Ons aanpassen aan die temperaturen zal belangrijk zijn en niet enkel voor onze gezondheid.”
“We gaan onze steden ook om andere redenen moeten herdenken, bijvoorbeeld om onze treinen ook te laten rijden bij hoge temperaturen of om voldoende drinkwater te behouden. De infrastructuur zal aangepast moeten worden en daar moet aandacht naartoe. Adaptatie – of aanpassing – is een deel van het antwoord, samen met het voorkomen van verdere opwarming.”
Oversterfte bij hitte of koude: hoe moeten we dat begrijpen?
Als wetenschappers spreken over “oversterfte”, hebben ze het over het extra aantal sterfgevallen die ze zien tegenover het verwachte aantal sterfgevallen in die periode. Om er zeker van te zijn dat de slachtoffers een gevolg zijn van hitte of koude, verzamelen ze zoveel mogelijk statistieken, zegt klimaatexpert Bert Van Schaeybroeck (KMI). “We kijken dan ook naar de temperaturen van de dagen voordien en verschillende alternatieve hypotheses worden onderzocht om er relatief zeker van te zijn dat de slachtoffers stierven omwille van pieken in de temperatuur.”
We bekijken dan het 99ste percentiel voor warmte. Dat betekent dat 99 procent van de meetwaarden lager zijn en dus maar 1 procent van de meetwaarden hoger. Dat zijn hoge temperaturen die zelden voorkomen. De exacte temperatuur van dit percentiel varieert natuurlijk per regio.
Voor de koude wordt dan het 1ste percentiel gebruikt. Dan zijn 99 percent van de metingen juist hoger.
Nog één detail: de 70.000 Europese doden die in de uitzonderlijke hittegolf van de zomer van 2003 vielen, werden door de onderzoekers uit het model weggelaten omdat ze de resultaten te veel zouden vertekenen.
