Verboden en toch uitgevoerd: wat is test voor 'ouderschapsbekwaamheid' waardoor vrouw uit Groenland baby moest afstaan in Denemarken?

In Denemarken is er opnieuw ophef over de 'ouderschapsbekwaamheidstest', de forældrekompetenceundersøgelse (FKU). Aanleiding is het verhaal van de 18-jarige Ivana Nikoline Brønlund, die haar pasgeboren dochtertje Aviaja-Luuna een uur na de geboorte had moeten afstaan. Het was een beslissing van de gemeente waar Brønlund woont, na een onderzoek naar ouderschapsbekwaamheid waar de FKU deel van uitmaakt.

Brønlund is geboren in Groenland en groeide op in Denemarken bij een adoptiegezin. Haar biologische ouders zijn van Groenlandse origine en zelf speelde ze voor het Groenlandse nationale handbalteam. Begin dit jaar verbood de Deense regering om de FKU nog af te nemen bij mensen met een Groenlandse achtergrond omdat ze te weinig rekening houden met hun specifieke taal en cultuur. Maar bij Brønlund is die test toch afgenomen, met alle gevolgen van dien.

Aviaja-Luuna verblijft nu in pleegzorg. Brønlund mag haar dochtertje nu een keer om de twee weken zien, onder begeleiding. Aan de Britse krant The Guardian vertelde ze dat ze helemaal niet wilde bevallen, omdat ze wist dat haar kind weggenomen zou worden.

De FKU, het onderzoek naar ouderschapsbekwaamheid, is al heel lang het onderwerp van controverse in Denemarken. Het ligt bijzonder gevoelig, vooral bij mensen uit de voormalige Deense kolonie Groenland. Wat houdt dat onderzoek eigenlijk in en waarom wordt het toegepast?  

De FKU is ontwikkeld als instrument voor de autoriteiten om na te gaan of (toekomstige) ouders in de mogelijkheid zijn om in te staan voor het welzijn en de ontwikkeling van het kind. Het is geen eenmalige schriftelijke test, wel een onderzoek met gesprekken, observaties en indien nodig gestandaardiseerde psychologische testen. Het onderzoek bekijkt een hele reeks situaties, zoals reacties op denkbeeldige scenario's, zelfbeeld, fysiek en mentaal welzijn, levensvisie en toekomstplannen.

Gemeentes kunnen om zo'n onderzoek vragen bij crisissituaties in gezinnen of als er ernstige bezorgdheden zijn dat ouders adequate zorg kunnen bieden. Op basis van dat onderzoek kunnen de autoriteiten beslissingen nemen over bijvoorbeeld gezinsondersteuning, uithuisplaatsing, terugplaatsing of contactregelingen.

Het onderzoek is volgens psychometrische normen opgesteld, met duidelijke richtlijnen en kwaliteitseisen om zo betrouwbaar en correct mogelijk te beoordelen. Er is echter een grote 'maar': de FKU is ontwikkeld vanuit de westerse visie op opvoeding en houdt geen rekening met de specifieke culturele, taalkundige en sociale normen van de Inuit, de inwoners van Groenland. Net dat is al jarenlang een bron van controverse.

Omdat het onderzoek louter gebaseerd is op de westerse opvattingen over ouderschap en opvoeding, werden Groenlandse tradities, gewoontes en verwantschapssystemen genegeerd, geminimaliseerd én verkeerd geïnterpreteerd.

Bovendien verloopt het onderzoek uitsluitend in het Deens, een taal die veel Inuit niet of niet goed spreken. Er is geen aandacht voor de Groenlandse taal en grotendeels non-verbale communicatie. Niet zelden begrijpen ouders het onderzoek niet of moeten ze documenten ondertekenen waarvan ze de inhoud niet vatten.

Daardoor zijn capaciteiten van Groenlandse ouders regelmatig verkeerd begrepen. Niet zelden werden ze ten onrechte beoordeeld als mensen met een cognitieve beperking, waardoor ze niet in staat zouden zijn om voor hun kinderen te zorgen. Die interpretatie had in realiteit te maken met verschillen in communicatie en cultuur, maar had verregaande gevolgen.

En die gevolgen zie je ook in de cijfers. 7 procent van de kinderen met twee Groenlandse ouders, en 5 procent van de kinderen met minstens één Groenlandse ouder, verblijft in de jeugdzorg of in pleeggezinnen. Bij Deense kinderen gaat dat maar om 1 procent. De cijfers komen van het Deense Centrum voor Sociaal Onderzoek en dateren uit 2022.

In een rapport schreef het Centrum dat "het aantal Groenlandse gezinnen in Denemarken met ernstige sociale problemen zoals mishandeling en financiële problemen groter is dan het aantal Deense gezinnen in dezelfde situatie." Maar: "de relatie tussen Groenlandse gezinnen en Deense maatschappelijk werkers wordt vaak verslechterd door taal- en cultuurverschillen."

Activisten, zowel bij de inheemse Groenlandse gemeenschap als bij de Denen, voeren al jaren actie tegen de FKU. Gezinnen zijn onderzocht met een instrument dat niet cultureel sensitief is, soms zonder juridische of psychologische ondersteuning, klinkt het. Het onderzoek, dat de bescherming van het kind voorop moest stellen, werd een controlemiddel. Het verbreekt familiebanden en rukt kinderen los van hun culturele erfgoed.

In 2022 waarschuwde het Deense Instituut voor de Rechten van de Mens voor het gebruik van het onderzoek bij Groenlandse gezinnen. En er kwam ook internationale kritiek. In 2023 veroordeelde de toenmalige speciale rapporteur voor de rechten van inheemse volkeren van de Verenigde Naties, José Francisco Calí Tzay, de FKU als "zeer gebrekkig en cultureel ongevoelig."

Heel wat signalen dus. De Deense regering drong er toentertijd bij de gemeenten op aan om de toepassing van het onderzoek te heroverwegen, maar verder ging ze niet. Pas in januari 2025 kondigde de regering een verbod op het gebruik van de FKU bij Groenlandse gezinnen aan, omdat er twijfels zijn bij de culturele gevoeligheid ervan.

Het Deense ministerie van Sociale Zaken verbindt zich ertoe om alle ouderlijke onderzoeken cultureel sensitief te maken, door onder meer de Groenlandse taal en cultuur te integreren. Er zullen ook Groenlandse experts bij het onderzoek betrokken worden.

De regering zegt dat ze zal proberen om het vertrouwen te herstellen en herstelmaatregelen te treffen. Er zou ook een nieuwe beoordeling komen van gevallen waarbij het onderzoek mogelijk heeft geleid tot een onterechte uithuisplaatsing van Groenlandse kinderen.

Hoe het kan dat Ivana Nikoline Brønlund, van inheemse Groenlandse afkomst, alsnog het onderzoek moest ondergaan terwijl dat nu verboden is, is niet helemaal duidelijk. Het verbod werd in januari aangekondigd en werd in mei van kracht. Brønlunds onderzoek startte in april en werd afgerond in juni.

Hvidorvre, de gemeente in de buurt van Kopenhagen waar Brønlund woont, zegt dat de tijdsperiode van de opstart en de beslissing van het onderzoek in een soort grijze zone valt. De gemeente erkent wel dat er iets fout is gegaan. Ook de Deense minister van Sociale Zaken Sophie Hæstorp Andersen zegt dat de zaak onderzocht moet worden.

Het verhaal van Brønlund is niet het enige. In november moest de 38-jarige Keira Alexandra Kronvold haar baby enkele uren na de bevalling afstaan omdat ze volgens een eerder FKU-onderzoek ongeschikt zou zijn. Die zaak leidde tot heel wat massaprotesten in Groenland én Denemarken. En tot het verbod om het onderzoek nog toe te passen bij Groenlandse gezinnen.