Goede verlichting, bebouwing met gemengde functies of zelfs klassieke muziek: ingrepen of instrumenten als deze kunnen de openbare ruimte veiliger maken voor vrouwen. Dat zegt professor architectuur Els De Vos (UAntwerpen) na de moord op Lisa (17) in Nederland, een schokkende gebeurtenis die de vraag doet rijzen hoe de inrichting en aanleg van straten en pleinen beter kan zodat (ook) vrouwen zonder vrees op stap kunnen. Collega Hilde Heynen (KU Leuven) waarschuwt tegelijk de verantwoordelijkheid niet bij slachtoffers te leggen.
Openheid, zichtbaarheid of klassieke muziek: hoe openbare ruimte beter kan zodat (ook) vrouwen zich veilig voelen
Rik Arnoudt
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Mannen beseffen het niet altijd, maar voor vrouwen is het vaak een realiteit waarmee ze rekening (moeten) houden: het onveiligheidsgevoel op straat en in de publieke ruimte in het algemeen. Een kleine rondvraag op onze redactie maakt de tongen los bij jonge vrouwelijke collega's.
Een greep uit hun verhalen: "Als vrouw denk je 2 keer na over hoe je je kleedt vóór je uitgaat: draag ik een rok of toch maar een lange broek?" "Ik heb altijd een sleutelbos in mijn hand als ik 's avonds laat naar huis wandel." "Ik heb mijn telefoon 's avonds laat altijd bij de hand." "Ik heb me ooit eens met mijn fiets in het struikgewas verstopt toen ik door een auto werd gevolgd." "Ik zou de aandacht van omstanders trekken door te gillen." "Mij hebben ze ooit gezegd dat je beter 'brand' in plaats van 'help' roept als je je bedreigd voelt." "Voor mij is het een reflex om op je hoede te zijn als je ergens alleen bent op een donkere plek."
"Wat vanzelfsprekend zou moeten zijn, de veiligheid van vrouwen en meisjes, is niet vanzelfsprekend", zei burgemeester Femke Halsema van Amsterdam gisteren op een persconferentie.
Enkele cijfers
Uit een onderzoek van Plan International België uit 2019 blijkt dat 91 procent van de meisjes of jonge vrouwen ooit grensoverschrijdend gedrag heeft ervaren in de publieke ruimte.
Uit de Veiligheidsmonitor van België van 2021 blijkt dat 20 procent van de bevolking zich vaak onveilig voelt in de publieke ruimte. Bij vrouwen is dat zelfs 27 procent.
In een enquête van Brussels Mobiliteit uit 2022 geeft 58 procent van de vrouwen aan dat grensoverschrijdend gedrag hun mobiliteitskeuze beïnvloedt: vaak mijden ze openbaar vervoer of bepaalde reisroutes.
Uit een studie van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen blijkt dat 40 procent van de vrouwen bepaalde buurten vermijdt na negatieve ervaringen in de openbare ruimte.
Mag het iets meer zijn?
"Het is een beetje dubbel", zegt Hilde Heynen, professor architectuur aan de KU Leuven. "Langs de ene kant moeten vrouwen inderdaad opletten, want niet alle situaties zijn even veilig. Langs de andere kant: als je altijd aan potentiële slachtoffers zegt om weg te blijven uit de openbare ruimte omdat die te gevaarlijk is, dan geef je eigenlijk een soort vrijgeleide aan potentiële daders om die ruimte tot de hunne te maken."
"Dat stoort me enorm, dat je slachtoffers de verantwoordelijkheid oplegt om zich veilig te gedragen. Door 's avonds laat niet alleen naar huis te gaan, door de openbare ruimte beperkt te gebruiken en zichzelf zo vrijheid te ontzeggen."
Los van het maatschappelijke debat over de rol, het aandeel en de verantwoordelijkheid van daders, heeft de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) in 2024 een reeks aanbevelingen geformuleerd over hoe lokale besturen grensoverschrijdend gedrag in de openbare ruimte kunnen aanpakken. Volgens de VVSG moet de kennis en expertise over dit thema bij alle bestuurslagen omhoog.
De problematiek blijkt niet echt hoog op de politieke agenda te staan. Onterecht, vindt de VVSG, die pleit voor meer aandacht voor onderzoek, sensibilisering, preventie en ondersteuning.
Een goed voorbeeld zie ik bij de sociale woningbouw in Brussel, waarbij nu systematisch een genderexpert wordt betrokken
Els De Vos (Universiteit Antwerpen)
"Tot nu toe is er bij de lokale besturen nog te weinig aandacht voor de problematiek, maar de laatste jaren zie ik dat men het ernstig begint te nemen", zegt professor architectuur Els De Vos (Universiteit Antwerpen). Gerealiseerde projecten zijn nog maar zeldzaam. "Een goed voorbeeld zie ik bij de sociale woningbouw in Brussel, waarbij in aanbestedingsaanvragen een genderexpert wordt betrokken."
Wat kan je concreet doen?
"In het verleden waren het vooral mannen die betrokken waren bij het inrichten van de publieke ruimte", weet De Vos. "Zij zijn bezig met andere zaken dan vrouwen en dat merk je. Nochtans is het belangrijk dat de openbare ruimte vrouwvriendelijk is. Als het goed is voor vrouwen, is het vaak ook goed voor andere 'zwakkere' groepen zoals bejaarden of kinderen."
Hoe maak je de openbare ruimte dan vrouwvriendelijk? Els De Vos somt enkele aandachtspunten op:
Zorg voor een goede verlichting.
Zorg voor openheid. In het Citadelpark in Gent bijvoorbeeld heb je een 'slechte' kant met veel struikgewas en een grot en een betere kant met een vijver, vlak bij een plaats waar auto's voorbijrijden. Als je van verder kan worden gezien, is het ook veiliger.
Zorg ervoor dat mensen kunnen worden gezien vanuit woningen of appartementen.
Zorg ervoor dat verschillende functies in een wijk worden gemengd. Kantoorwijken zoals aan de Noordwijk in Brussel zijn niet wenselijk, en hetzelfde geldt voor verkeersvrije winkelstraten zonder bewoning boven de winkels.
Zorg voor een alternatieve en veilige weg bij industrieterreinen en andere verlaten plaatsen.
Bouw halfopen parkeergarages die niet volledig ondergronds zijn.
Parkeergarages met voorbehouden plaatsen voor vrouwen vlak bij de uitgang zijn een goed idee.
Klassieke muziek in een parkeergarage blijkt te werken. Een studie heeft uitgewezen dat je zo drugsverslaafden buiten houdt.
Beeld gewone vrouwen uit de buurt af in metrostations of andere openbare plekken. Dat creëert bij vrouwen het gevoel dat ze er welkom zijn.
Meer onbemande camera's vindt De Vos niet noodzakelijk een goed idee. "Die verhogen het veiligheidsgevoel niet, want het zijn geen reële personen. Ik geloof dan nog eerder in het nut van noodpalen waarmee je de politie kan oproepen als je je in een onveilige situatie bevindt. Al laat het verhaal van Lisa zien dat de politie er vaak nog niet op tijd raakt."
"Moorden als die op Lisa zijn moeilijk om absoluut te voorkomen", zegt ook Heynen. "Ze blijven gelukkig de grote uitzondering, maar het is onmogelijk te garanderen dat het niet meer gebeurt door je openbare ruimte anders in te richten. Bovendien mogen we niet vergeten dat meer vrouwen thuis worden vermoord dan in die openbare ruimte. Absolute veiligheid kunnen we niet bereiken."
