“Wir schaffen das”, het zijn de 3 woorden Duits die werkelijk iedereen vlot na elkaar kan zeggen. 10 jaar geleden sprak Angela Merkel de woorden die haar politieke erfenis zouden bepalen. Het begon met applaus en knuffels op de perrons van München, maar de uitspraak verdeelt de Duitse samenleving tot op vandaag. Is het de Duitsers 10 jaar later ook echt gelukt, hat Deutschland es geschafft?
Tien jaar na "Wir schaffen das": hoe de woorden van Angela Merkel Duitsland hebben veranderd
De oorlog in Syrië, blijvende conflicten in Afghanistan, de toestand in Irak: honderdduizenden mensen zagen in 2015 meer dan genoeg redenen om hun hebben en houden achter te laten, en zich te wagen naar West-Europa. Op de vlucht, op zoek naar bescherming en een beter leven.
Een gevaarlijke tocht over land, en over zee. Langs landsgrenzen die 1 voor 1 dicht gaan. Stilaan vormen zich in de zomer van 2015 aan de Europese grenzen drommen vluchtelingen. Maar de Hongaarse premier Orban doet de deur dicht: "Ze willen naar Duitsland, het is een Duits probleem," klinkt het in Boedapest.
Eind augustus heeft het Duitse Bondsbureau voor Migratie en Vluchtelingen in een bericht op Twitter laten weten dat ze ook vluchtelingen uit Syrië zouden opnemen die nog niet geregistreerd zijn. Het gevolg: migranten en vluchtelingen laten zich niet meer registreren in Hongarije. Duitsland is het doel: het land van de sterke economie, de straffe voetballers en de stabiele politieke situatie.
Eind augustus, begin september neemt Merkel - na weken van zwijgen - de beslissing om vluchtelingen die naar Duitsland willen, toe te laten.
Intussen hebben zich duizenden mensen verzameld voor het Keletistation in Boedapest. Zelf zie ik eind augustus in Boedapest verschillende vluchtelingen – vooral Syriërs - met een foto van Angela Merkel op het gsm-scherm. Of met krantenknipsels en losse foto’s van de kanselier in de hand. “Merkel, red ons”. Het klinkt bijna als een gebed.
Op 4 september gaan de grenzen open voor duizenden vluchtelingen die op dat moment vastzitten in Boedapest. Merkel had haar Duitsers al een paar dagen gemasseerd en voorbereid op wat komen zou. Al is 'voorbereid' een groot woord.
Hoe de beroemdste zin uit de carrière van Angela Merkel haar zowel lof als kritiek opleverde
Van Wilkommenskultur naar steeds fellere polarisatie.
Een paar dagen later sta ik in München, op het Hauptbahnhof. De hele wereldpers is hier verzameld: treinen met duizenden vluchtelingen – al dan niet gecharterd – rijden het grijze kopstation binnen.
Op het perron staan evenveel enthousiaste Duitsers, met spandoeken, bloemen, knuffels voor de kinderen. “Je zou het van het conservatieve Beieren niet onmiddellijk verwachten. Maar zij zien dit als het moment om te tonen wat ze kunnen, om het goed te maken, waar het in het verleden verkeerd liep. En ze zijn er trots op”, vertel ik in mijn radioreportage.
Het waren de dagen van de fameuze “Wilkommenskultur”, letterlijk de cultuur van het welkom heten, het welkom doen voelen. Een week ging voorbij zonder veel vragen, zonder kritische bedenkingen. Maar de realiteit bleek al snel weerbarstiger. “Waar moeten al die mensen heen? Wie registreert hen? Wat gaan we met die mensen doen?”
10 jaar later heb je nog steeds voorstanders van de Wilkommenskultur. Ze staan niet meer op perrons om vluchtelingen te verwelkomen, maar duizenden vrijwilligers zetten zich in Duitsland nog altijd in om nieuwkomers te helpen. Merkel is voor deze mensen nog steeds half heilig – op zijn minst zalig. En ze zeggen het ook steeds feller.
Daarnaast staat een steeds grotere groep die zich daarvan afkeert. Waar “wir schaffen es nicht“ het nieuwe motto is. Ze beschouwen Merkels idee als de grootste dwaling van deze eeuw en ook dat gevoel wordt steeds expressiever geuit.
Samengevat: de voor- en tegenstanders van migratie zijn steeds verder uit elkaar gegroeid en zijn ook fanatieker geworden. Het thema heeft Duitsland tot een gepolariseerd land omgevormd. Het land waar elke mening gematigd was en saaiheid synoniem was voor degelijkheid, is niet meer.
Veel hangt ervan af hoe je de vluchtelingen waarneemt, zegt Dr. Irmhild Saake, sociologe aan de Ludwig Maximilians-Universiteit in München. “Je hebt een hele groep mensen die hen enkel waarneemt op straat, als vreemde in het straatbeeld”, zegt Saake.
Op school worden vluchtelingen, leerlingen. Op het werk collega's.
Irmhild Saake, LMUniversiteit München
Volgens haar is integratie het allerbelangrijkste: “Vluchtelingen die naar school gaan, worden leerlingen. Vluchtelingen op je werk, worden collega’s. Dan speelt de origine amper nog een rol”. Ook de manier waarop de politiek over vluchtelingen spreekt, is belangrijk. Door steeds over hen als een probleem te spreken, worden ze ook een probleem.
Beluister een reportage uit München, Jeroen Reygaert in gesprek met mensen die terugkijken op de voorbije tien jaar. Uit De Ochtend op VRT Radio 1
Economische integratie gelukt, maar met veel kanttekeningen
De integratie van 1 miljoen vluchtelingen is al bij al vrij goed gelukt. Zeker op de arbeidsmarkt vallen de cijfers goed mee. Ongeveer twee op de drie heeft intussen werk, al is er een groot verschil tussen mannen en vrouwen: 86 procent van de mannen op actieve leeftijd heeft werk, bij de vrouwen is dat amper 1 op de 3.
In sommige beroepen zijn migranten en asielzoekers zelfs totaal onmisbaar geworden. Het gaat dan niet alleen maar om de slecht betaalde sectoren, waar handenarbeid een belangrijke rol speelt. Zo werken meer dan 6.500 Syriërs in Duitsland als arts, vaak op plaatsen waar Duitse artsen niet meer komen, zoals op het diepe platteland.
De instroom speelde zich dan ook af tegen een realiteit van een vergrijzend Duitsland, dat arbeidskrachten in zowat alle sectoren kon gebruiken. Op dat vlak is de economische integratie niet echt een huzarenstukje, maar eerder een toevalstreffer.
In het onderwijs loopt het dan weer moeilijker. Net als bij ons, staat ook het Duitse onderwijs onder druk door onder meer een tekort aan leerkrachten. De grote instroom van anderstalige leerlingen maakte het niet gemakkelijker. De uitstroom van jongeren zonder een diploma is bij vluchtelingen dan ook opmerkelijk hoog, en dat legt meteen een hypotheek op de toekomst van die jonge mensen.
Zeker een kenniseconomie als de Duitse zou dit beter moeten doen. Ook de erkenning van buitenlandse diploma’s loopt niet altijd even vlot, goed geholpen door de stroeve Duitse bureaucratie.
Uiteindelijk is het wel gelukt om zo goed als alle vluchtelingen van bij het begin onderdak, eten en drinken te geven en hen op weg te zetten. Dat is de verdienste van die Wilkommenskultur en de duizenden Duitsers die zich vrijwillig inzetten en zelf initiatieven op poten hebben gezet. En dat doen velen tot op de dag van vandaag.
De overheid maakte vaak een veel slechtere beurt. Door de enorme toevloed aan mensen op heel korte tijd enerzijds, en de trage ouderwetse Duitse administratie anderzijds, zijn ze er niet goed in geslaagd de mensen zelf te helpen, goed te registreren en – dat ontdekt je pas achteraf met alle tragische gevolgen vandien - vaak ook niet te controleren.
Het beeld, zo concludeert ook Der Spiegel, een van de belangrijkste Duitse nieuwsmedia, is gemengd: zowel de succesverhalen bestaan, maar net zo goed verhalen van spanningen en maatschappelijke segregatie.
Beluister hier meer analyse over Duitsland 10 jaar na "Wir schaffen das", door Jeroen Reygaert in De Ochtend op VRT Radio 1
Politiek vond een aardverschuiving plaats
Op politiek vlak zijn de gevolgen van “Wir schaffen das” dan weer nauwelijks te onderschatten. Of Merkel zelf ooit ingeschat heeft dat de politieke gevolgen 10 jaar later nog steeds aan het uitdeinen zouden zijn, valt te betwijfelen. Zelf blijft ze achter haar beslissing staan. Al is het vooral met “wat kon ik anders” dat ze tegenwoordig haar beslissing verdedigt.
Maar haar beslissing heeft wel geleid tot het ontstaan – of de reïncarnatie om correct te zijn – van een partij die tot kort daarvoor ondenkbaar leek in Duitsland: “Alternative für Deutschland”, AfD.
De partij was in 2015 op sterven na dood, na een poging om met een rechts anti-Europees programma van de financiële crisis te profiteren. De vluchtelingencrisis gaf hen een nieuwe bestaansreden: zowat alle politieke partijen moesten zich, al dan niet mokkend, achter Merkel scharen en volgen, maar AfD ging vol op het orgel, maar dan in de omgekeerde richting.
Het enige “alternatief” trok steeds verder naar rechts en heeft het intussen – 10 jaar later – ongeremd over remigratie en alle grenzen dicht. De partij krijgt intussen het label extreemrechts. Terwijl radicaal en extreemrechtse partijen in Europa al sinds begin deze eeuw gemeengoed zijn, kwamen die in Duitsland niet van de grond. De historische schuld verbood het de Duitsers mentaal voor extreemrechts te stemmen.
“Wir schaffen das” heeft die historische drempel volledig met de grond gelijk gemaakt. Verkiezing na verkiezing wordt de partij succesvoller. Momenteel staat ze in de peilingen rond de 25 procent en strijdt ze fotofinish-gewijs om de eerste plaats met de christendemocraten van Kanselier Merz.
Had je dat pakweg 12 jaar geleden gezegd tegen de gemiddelde Duitser, dan had die jou ongetwijfeld als wereldvreemd weggezet. Dat er geen 1 op 1-relatie is met de vluchtelingenstroom, zal wetenschappelijk wel kloppen, maar veel zal het niet schelen. Duitsers zijn de voorbije jaren ook veel kritischer geworden voor nieuwe migranten en vluchtelingen. Intussen vindt driekwart van de Duitsers dat er te veel migranten naar het land komen. Uit andere peilingen blijkt dat meer dan 80 procent denkt dat het gevoerde migratiebeleid mislukt is.
De reeks aanslagen van de voorbije jaren zullen daar zeker niet vreemd aan zijn. Het afgelopen jaar was er bijna maandelijks wel ergens een steekpartij of aanslag, waarbij die in Solingen en Maagdenburg de grootste waren. Al te vaak ging het om asielzoekers en vluchtelingen die illegaal in Duitsland waren, maar niet uitgezet raakten.
Voor veel Duitsers bewees de overheid – de politiek zo je wil – dat ze de situatie, in het jaar voor de verkiezingen, niet onder controle had.
Koren op de molen van de AfD. Maar ook andere partijen zijn op migratievlak fors opgeschoven. Niet in het minst Merkels eigen CDU.
Onder Merz is afscheid genomen van “Wir schaffen das”. De dag na zijn eedaflegging sloot hij de grenzen, inclusief grenscontroles. “Abschiebungen” – deportaties – is het nieuwe modewoord. Ook coalitiepartner SPD ging vlot mee met steeds strengere migratiewetten. Ook dat had je 12 jaar geleden niet verkocht gekregen. Maar politieke democratie is gevoelig voor wat het volk denkt. En het volk denkt het er zijne van.
Conclusie: Duitsland heeft het een beetje geschafft.
Duitsland heeft het dus op een aantal domeinen goed aangepakt. Een miljoen mensen en later nog een veelvoud konden de voorbije jaren onderdak vinden, Duits leren, werk vinden, naar school gaan. Er zijn veel succesverhalen. Als je in Duitse steden en gemeenten rondloopt, dan zie je dat het land fundamenteel is veranderd. En dat loopt meestal goed.
Maar anderzijds is Duitsland ook 'het oude Duitsland' niet meer: de maatschappij is gepolariseerd, de politiek extremer en het land heeft verschillende aanslagen moeten incasseren. Hierdoor is de gemiddelde Duitser ook negatiever gaan denken over migratie, en over zijn land tout court. Cijfers en emotie, beeld en realiteit, lopen niet altijd gelijk.
Van het enthousiasme, tien jaar geleden, is nog weinig over. De kans dat iemand, als dezelfde situatie zich nog eens voordoet, “Wir schaffen das” herhaalt, lijkt me niet groot. En dan kan je niet zeggen dat het uiteindelijk echt gelukt is.
