Geschiedenis, symboliek of toch vooral praktisch? Waarom Trump en Poetin elkaar ontmoeten in Alaska

“Een logische keuze” was het volgens een adviseur van Poetin om de top tussen zijn werkgever en de Amerikaanse president te organiseren in Alaska. De Russische delegatie moet gewoon even de grens over vliegen, waarom zou je het moeilijker maken?

Dichtbij is het voor de Russen alleszins. Alaska en het Verre Oosten van Rusland worden van elkaar gescheiden door de Beringstraat. De zee-engte is op het nauwste punt 82 kilometer breed. Ter vergelijking, de smalste doorgang op het Kanaal (tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk) is 34 kilometer breed.

Poetin en zijn gevolg treden in de voetsporen van Vitus Bering, een Deens-Russische ontdekkingsreiziger. De zeestraat werd naar hem vernoemd. 

Bering stak die begin 18de eeuw in opdracht van tsaar Peter De Grote over en zette zo als eerste Europeaan voet aan wal in Alaska.

Alaska was in de ogen van de Russische tsaren interessant voor de handel in huiden en pelzen van onder meer zee-otters. De Russische kolonisatoren dwongen de lokale bevolking om voor hen op de dieren te jagen. Ze bouwden nederzettingen, en de Russisch-Orthodoxe kerk bekeerde de bevolking. De kolonie werd “Russisch Amerika” genoemd.

Een tijdlang was Alaska een winstgevend gebied, maar dat begon te veranderen tegen het midden van de negentiende eeuw. Door overbejaging waren er bijna geen zee-otters meer.

Alaska was ook moeilijk te verdedigen en te bevoorraden, en de Russische staatskas was leeg door een oorlog over de Krim, die Rusland overigens had verloren. Er heerste angst dat de Britten, die in Canada aanwezig waren, de kolonie zouden overrompelen.

“Het idee begon te rijpen om Alaska te verkopen aan de Verenigde Staten”, zegt Lee Farrow, professor geschiedenis aan de Auburn University die een boek schreef over de verkoop van Alaska. Die gebeurde uiteindelijk in 1867, na minder dan een maand onderhandelingen.

De VS betaalde voor Alaska 7,2 miljoen dollar aan het Russische Rijk. Met inflatie erbij gerekend zou dat nu zo’n 162 miljoen dollar zijn.

“Alle sterren stonden juist voor de verkoop”, zegt Farrow. “De Russen wilden ervan af, en de VS zat net in een periode van grote expansiedrang. De verkoop van Alaska werd zowel in Rusland als in de VS gezien als een teken van vriendschap tussen beide landen. Voor andere grootmachten in Europa leek het zelfs op een heuse alliantie die het machtsevenwicht in Europa uit balans zou brengen.”

In de periode van de verkoop van Alaska bloeiden de relaties tussen de VS en Rusland dus op. Maar dat veranderde eind 19de eeuw, en zeker begin 20ste eeuw, nadat Rusland communistisch werd, en dus de vijand.

Aanvankelijk was er in de Verenigde Staten niet veel interesse voor Alaska. De aankoop werd soms spottend “Seward’s folly” genoemd, of de “gekkigheid van Seward”, de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken die de aankoop had geregeld. Een andere bijnaam voor Alaska was de “ijsberentuin” voor de president.

Vandaag wordt de strategische waarde van Alaska (lees: het belang van de ligging vlak bij Rusland) door niemand meer betwist. 

Het gebied was door de jaren heen ook het toneel voor veranderende relaties tussen Rusland en de VS. “De evolutie is fascinerend”, zegt Brendan Boylan, professor politieke wetenschappen aan de Universiteit van Alaska. “Periodes van samenwerking en conflict wisselen elkaar af.”

Tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de VS en Rusland bondgenoten waren tegen nazi-Duitsland, werden via Alaska militaire vliegtuigen van de VS naar Rusland vervoerd. Daarna begon de Koude Oorlog. Het idee leefde dan dat als de Sovjet-Unie de VS zou aanvallen, dat in het poolgebied zou zijn, want dat was het dichtste bij. Alaska werd daarom cruciaal in de verdediging tegen een mogelijke raketaanval vanuit de Sovjet-Unie.

Na de val van het IJzeren Gordijn, het einde van de Koude Oorlog, smolt ook het spreekwoordelijke 'IJsgordijn' tussen Alaska en Rusland. Er kwam meer samenwerking over visserij in de Beringstraat bijvoorbeeld, en Rusland en de VS stapten allebei in de Arctische Raad, die werd opgericht om te overleggen over milieukwesties en de rechten van oorspronkelijke bewoners van de Arctische regio.

De Amerikaanse zwemster Lynne Cox schreef in 1987 ook geschiedenis door als eerste persoon ooit de grens tussen de Sovjet-Unie en de VS in Beringstraat over te zwemmen . Met haar prestatie toonde ze letterlijk en figuurlijk aan dat de afstand tussen de twee grootmachten kon overbrugd worden.

Maar na de annexatie van de Krim in 2014 en zeker sinds de invasie in Oekraïne in 2022 is het water tussen de VS en Rusland weer heel diep geworden.

Wetenschappelijke samenwerking in de Arctische regio tussen Russische en Amerikaanse onderzoekers is daarom nu vrijwel onmogelijk. Terwijl dat onderzoek net nu heel belangrijk is. “Klimaatverandering kent geen nationale grenzen”, zegt professor Boylan.

Er is ook geen politiek overleg meer tussen Rusland en de andere Arctische staten in de Arctische Raad. Daarnaast heeft Rusland z’n militaire activiteiten in de regio gevoelig opgeschroefd. Alaska is daarom opnieuw een belangrijke plaats geworden in de verdediging tegen Rusland, net zoals tijdens de Koude Oorlog.

Toch zien mensen in Alaska de Russische buur niet meteen als een bedreiging, vertellen twee Vlamingen die daar wonen.

Anne Braeken woont al bijna 30 jaar in Anchorage, de grootste stad van Alaska. “Mensen maken hier het onderscheid tussen het land Rusland en de politiek die wordt gevoerd vanuit Moskou. Er zijn zeker mensen die tegen Poetin zijn, maar daarom hebben ze nog niet meteen een probleem met heel Rusland.”

Ook Glenn Wuyts uit de hoofdstad Juneau zegt dat over een mogelijke dreiging van Rusland eerder wat lacherig wordt gedaan. “Af en toe hoor je wel eens dat Russische politici zeggen dat Alaska eigenlijk aan Rusland toebehoort. Maar niemand hier neemt dat serieus.”

Professor Farrow bevestigt dat er in Rusland stemmen zijn die vinden dat Alaska weer deel moet worden van Rusland, en dat Rusland door de VS is opgelicht bij de verkoop. 

“Het is geen breed gedragen idee, maar het is wel hardnekkig. En het past natuurlijk in de huidige nationalistische politiek, die van Rusland weer een grootmacht wil maken. Maar voor een invasie moeten we niet meteen vrezen.” 

Wie de symboliek wil zien in een ontmoeting tussen Poetin en Trump in Alaska anno 2025, moet dus niet ver zoeken.

“Je zou het kunnen zien als een teken van een hernieuwde vriendschap tussen Rusland en de VS, zoals in de periode voor en na de verkoop van Alaska. Maar ik betwijfel sterk of Trump de geschiedenis zo goed kent”, zegt historica Lee Farrow. “Ik denk dat hij het gewoon praktisch bekijkt.”

Dat zegt ook professor Boylan: “De bewegingsvrijheid van Poetin is sterk beperkt door het internationaal aanhoudingsbevel van het Internationaal Strafhof dat tegen hem geldt. Daardoor vallen veel plekken al weg.”

Boylan wijst ook op het logistieke gemak, en de goede band van Trump met het Republikeinse bestuur van Alaska. “Tel al die dingen op bij de speciale rol die Alaska al had in de Russisch-Amerikaanse relaties, en dan is het inderdaad een logische keuze.”

Professor Farrow is het daar niet mee eens. Zij zou voor een neutralere plek gekozen hebben, die niet ruikt naar Russisch of Amerikaans imperialisme. Anderzijds vindt ze het wel een kans om te leren over de geschiedenis van Alaska.

“Die toont dat de relaties tussen de VS en Rusland veel ups en downs hebben. Ik denk dat dit weer een interessant moment is in die geschiedenis. We zullen moeten zien welke kant het opgaat.”