Verschillende experimenten en de eerste studies bij mensen tonen aan dat micro- en nanoplastics een negatieve impact op onze gezondheid kunnen hebben. Die studies zijn een waarschuwing die we zeker niet mogen negeren. Dat zeggen onderzoekers aan het Centrum voor Milieukunde (CMK) van UHasselt. Micro- en nanoplastics zitten immers in al onze organen, in onze weefsels en in ons bloed. Maar welke effecten zijn al vastgesteld, en waarom is het mogelijk een "onderschat probleem", zoals experts in The Lancet stelden?
"Een waarschuwing die we zeker niet mogen negeren": hoe staat het met het onderzoek naar microplastics in ons lichaam?
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
In Genève loopt de VN-top over plastics nog tot komende donderdag. Zowat 180 landen onderhandelen er over een wereldwijd verdrag om de plasticvervuiling te beperken. De plasticproductie is enorm - in 2022 ging het om ongeveer 475 miljoen ton. Als er niets gebeurt, dan gaat de productie tegen 2060 verdrievoudigen.
De plasticvervuiling heeft de voorbije decennia enorme proporties aangenomen. Plastics belanden in het milieu en vergaan langzaam tot deeltjes die we niet meer met het blote oog kunnen zien, microplastics of de nog veel kleinere nanoplastics. Die micro- en nanoplastics (MNP's) zijn intussen overal, van de diepzee tot de noordpool, en komen in ons lichaam terecht. De vraag is: hoeveel hebben we er in ons lichaam, en heeft dat een impact op onze gezondheid?
Micro- en nanoplastics?
Microplastics zijn kunststof deeltjes kleiner dan 5 millimeter. Deeltjes kleiner dan 1 micrometer (een duizendste van een millimeter) vallen onder de noemer van nanoplastics. De minuscule plastics zijn overal. Ze ontstaan onder meer door slijtage van kunststof voorwerpen en kleding zoals fleece en nylon.
Ze bevinden zich in de lucht, voedsel, drinkwater, huisstof, cosmetica en overal in de vrije natuur, zelfs tot op de meest afgelegen plekken zoals de noordpool. Plastic zwerfafval kan afbreken in het milieu tot stukjes plastic die niet meer met het oog zichtbaar zijn. Omdat er heel wat soorten plastics worden geproduceerd, bestaan er verschillende microplastics.
We mogen de waarschuwingstekens niet negeren, zeker omdat plastics heel erg aanwezig zijn in onze omgeving
Karen Smeets, Centrum voor Milieukunde (UHasselt)
"De eerste studies vertonen een waarschuwing. Er is volop verder onderzoek bezig naar het effect dat de MNP's in ons lichaam op onze gezondheid kunnen hebben. We moeten zeer sterk op dat onderzoek inzetten. Maar we kunnen die waarschuwingstekens niet negeren, zeker omdat de plastics heel erg aanwezig zijn in onze omgeving."
Aan het woord is Karen Smeets van het Centrum voor Milieukunde (CMK) van de universiteit van Hasselt. Zij vat zo'n beetje samen hoe het staat met het wetenschappelijk onderzoek naar MNP's in ons lichaam. De wetenschap daarover is nog relatief jong, maar lijkt volop op gang te komen. De komende jaren mogen we dan ook heel wat nieuwe studies en bevindingen verwachten.
"Het is belangrijk dat de eerste bevindingen verder bevestigd worden en nauwgezet opgevolgd worden bij mensen."
Overal in ons lichaam, maar nanoplastics moeilijk te vinden
Eerder hadden experts in het gerenommeerde vakblad The Lancet al een waarschuwende vinger opgestoken, niet toevallig op de vooravond van de grote plasticconferentie. De wetenschappers in The Lancet hadden het over een "groot, groeiend en onderschat probleem". Maar hoe zit dat dan precies?
Wat we zeker weten, is dat de MNP's in al onze organen aanwezig zijn, net als in ons bloed en onze weefsels. "Alleen weten we nog onvoldoende over de hoeveelheden. Dat is zeker het geval bij nanoplastics, die moeilijk op te sporen zijn", vertelt Nelly Saenen van het CMK.
Chemische toevoegingen
Wat betekent die blootstelling aan MNP's voor onze gezondheid? Saenen licht toe: "Enerzijds heb je de plastic partikels op zich, maar anderzijds ook de chemische additieven die aan plastics zijn toegevoegd. Die kunnen gevaarlijke stoffen door het lichaam meenemen, zoals bisfenol A, een stof die hormoonverstorend kan werken."
Het is niet altijd duidelijk welke chemicaliën aan welk soort plastic zijn toegevoegd bij productie, en dat kan transparanter, zegt Smeets. Tegelijk is het zeker dat de kleinere nanopartikels door het celmembraan kunnen dringen - en op die manier dus kunnen worden opgenomen in onze cellen.
Is er een link met ontstekingen?
Maar terug naar de alarmerende studies. UHasselt benadrukt de noodzaak van bijkomend onderzoek om de resultaten te bevestigen, zeker omdat de studies vaak in een te kleine groep plaatsvonden.
En toch. Zo zijn er in-vitromodellen die aangeven dat de plastic deeltjes ontstekingen in ons lichaam kunnen verergeren. "Als je al een ontsteking hebt, zouden die plastic deeltjes die kunnen versterken. Toch is men voorzichtig met conclusies, want zulke modellen zijn niet een-op-een toepasbaar op het menselijk lichaam", zegt Saenen.
Een plastic lepel aan microplastics in onze hersenen?
Er is ook de veelbesproken studie over onze hersenen die deze lente in Nature Medicine verscheen. Onderzoekers aan de Universiteit van New Mexico (VS) hadden het daarin over gemiddeld 6,4 gram microplastics in de hersenen, het gewicht van een plastic lepel.
Cijfers uit 2024 zouden ook beduidend hoger liggen (ongeveer 50 procent) vergeleken met 2016. Bovendien zou het hersenweefsel veel meer microplastics bevatten dan andere organen, ongeveer 10 keer meer.
De gevonden hoeveelheid in het menselijk brein is erg onzeker en mogelijk een overschatting
Nelly Saenen, Centrum voor Milieukunde (UHasselt)
De onderzoekers moesten werken met een complexe methode met onder meer een soort pyrolyse, een hoge verhitting. Daarbij is vooral polyethyleen gevonden. Maar het resultaat kan beïnvloed zijn door de natuurlijke vetten in onze hersenen.
"De gevonden hoeveelheid in het menselijk brein is erg onzeker, en mogelijk een overschatting, omwille van de meetmethode die toegepast is", zegt Saenen.
Nederlandse onderzoekers voerden eerder een nieuwscheck uit op de studie, die je hier kan raadplegen . In de tekst schrijft hoogleraar Marja Lamoree van de Vrije Universiteit Amsterdam dat ze het onderzoek ziet "als een grote stap voorwaarts, waar nog wel het een of ander aan te verbeteren valt".
Alzheimer
De onderzoekers in New Mexico leggen ook een link met de ziekte van Alzheimer. Alzheimerpatiënten zouden grote hoeveelheden microplastics in de hersenen hebben. Ook hier is het wachten op bevestiging van andere studies, of op verbeterde meetmethodes.
Andere studies leggen een link met dementie of kanker, maar dat blijft onder voorbehoud. Er is voor alle duidelijkheid nog geen verband aangetoond.
Onderzoek naar placenta en geboortegewicht
UHasselt is bezig met een studie over plastics in de placenta. Bij geboortes meten ze het aantal plastics, en kijken ze of er een verband is met het geboortegewicht. Er loopt ook een in-vitrostudie over microplastics en in hoeverre die door de darmwand kunnen dringen. Het feit alleen al dat UHasselt verschillende studies heeft lopen, zegt op zich misschien al voldoende. De alarmerende eerste studies hebben verder onderzoek getriggerd.
"Er is zeker bezorgdheid", zegt Saenen. "Om eerlijk te zijn: het onderzoek naar microplastics in ons lichaam is pas de laatste 10 jaar op gang gekomen. Naar fijnstof wordt al 70 jaar onderzoek gedaan."
"Voorzorgsprincipe hanteren"
Arno Doggen van de organisatie River Cleanup, die zich inzet voor het verminderen van plastic afval in de rivieren, is net terug uit Genève, waar hij het eerste deel van de VN-conferentie volgde. Hij was onder de indruk van de verschillende presentaties en filmpjes over de mogelijke gezondheidseffecten, vertelt hij aan de telefoon.
En hoewel we er nog niet het fijne van weten, "moeten we daarom echt het voorzorgsprincipe hanteren", zegt hij. Hij hoopt op een sterk plasticverdrag "om deze globale gezondheidscrisis aan te pakken".
