Dagboeken uit de Tweede Wereldoorlog gezocht: "Ik ben zeker dat er nog schatten op zolder liggen" 

Wellicht het beroemdste oorlogsdagboek is dat van het Joodse meisje Anne Frank , die ondergedoken zat in Amsterdam. Zij hoorde in 1944 een oproep via de radio van de Nederlandse regering in ballingschap in Londen. Minister Bolkestein riep toen expliciet iedereen op om dagboeken en andere geschriften te bewaren, als persoonlijke getuigenissen van de oorlog. 

Iets dergelijks is in ons land niet gebeurd. Archiefpunt, de koepel van privaatrechtelijke archieven, doet nu een oproep om oorlogsgetuigenissen te melden. Misschien ligt er een dagboek van een familielid in de lade, een agenda met aantekeningen of een stapel brieven. Als het geschriften zijn van 1939 tot 1949, dan is Archiefpunt geïnteresseerd. 

Archiefpunt ondersteunt archieven, verenigingen en privépersonen bij het bewaren van waardevol erfgoed. Met het project ‘Oorlogsdagboeken ’ wil de organisatie zoveel mogelijk dagboeken uit WO II verzamelen, digitaliseren om te bewaren en eventueel toegankelijk maken.

Deze getuigenissen zijn waardevol en mogen niet verloren gaan, zegt Janna Aerts van Archiefpunt. “Eerst en vooral willen we in kaart brengen hoeveel van die dagboeken er zijn en waar die zich bevinden. We weten dat er veel zijn, maar niet waar ze zitten. Soms in een archief, soms bij mensen thuis. We hebben nu al een database van een kleine 800 dagboeken.”

“Als ik merk wat er nu al wordt aangemeld, dan weet ik zeker dat er nog schatten op zolder liggen. Vaak beseffen mensen niet hoe waardevol die geschriften zijn. ’Mijn oma die schreef over hoe ze patatten ging zoeken of de was deed’: dat zijn ook belangrijke dingen die relevant zijn, als we ze naast elkaar kunnen leggen.”

Wat is de meerwaarde van die persoonlijke geschriften? Wat kunnen we er uit leren?  “Voor mij zijn die dagboeken echt een mooie, waardevolle bron, omdat je er echt het menselijke in ziet. Je leest over persoonlijke ervaringen, gedachten, gevoelens. Over de feiten van de Tweede Wereldoorlog weten we veel; we kennen alle officiële bronnen. Die dagboeken geven subjectieve ervaringen weer, wat mensen voelden, hoe ze dachten, hoe ze ermee omgingen, wat ze meemaakten. Die informatie haal je niet uit officiële bronnen.” 

“Als ik ze lees, merk ik hoe herkenbaar mensen zijn, zelfs in crisissituaties. Het zijn gewone mensen zoals u en ik die ook met andere dingen dan de oorlog bezig zijn. Ze maken zich zorgen of de kinderen gelukkig zijn, of over de ziekte van een moeder. Het gaat over vriendjes die op school spelen, over verliefd worden, kusjes geven in de cinema… ik lees een gedeelde menselijkheid in die dagboeken. 

Wat is de bedoeling van dit project? Wie zo’n oorlogsdagboek bezit, blijft eigenaar. Het is enkel de bedoeling om al die handgeschreven bronnen te digitaliseren, en op die manier te bewaren voor het nageslacht. Archiefpunt wil de informatie ook graag ontsluiten via een interactieve website, eventueel ook met een kaart om de schrijver te lokaliseren. Uiteraard met toestemming van eventuele nabestaanden.

“We merken wel dat als iemand een oorlogsdagboek aanmeldt, die ook wel wil dat dit gedeeld wordt. Mensen zien het ook vaak als een eerbetoon aan hun familielid die dit schreef,” zegt Janna Aerts.

Het project ‘Oorlogsdagboeken’ is vorige herfst op kleine schaal gestart. Nu is er een algemene oproep gelanceerd naar het brede publiek. Er zijn al bijzonder boeiende dagboeken aangemeld. 

‘In bomverlof te Volkegem’ is het dagboek van zusters van de kloosterorde Onze-Lieve-Vrouw van Bijstand in Kortrijk. Door bombardementen moesten ze vluchten naar Volkegem (Oudenaarde). Een van de zusters hield in 1944 nauwgezet een dagboek bij met hun ervaringen en met tekeningen.

Een fragment uit het dagboek: “Eens dat er veel vliegers waren had moeder liever dat we binnen bleven omdat ze soms mitrailleerden. We hadden nu juist zoo’n goesting om toch eens te gaan zien en zetten elk een ketel op ons hoofd. Zoo konden we tegen kogels en schrapnels.”

Een ander dagboek is dat van Jozef Beyens. Zijn dochter Els heeft het aangemeld bij Archiefpunt. Beyens was lid van het verzet, de Witte Brigade Fidelio. In juli 1944 werd hij thuis opgepakt door de Gestapo. Dochter Els was toen 7 jaar en heeft haar vader nooit teruggezien.

Beyens' dagboek is gedateerd van 28 november 1944 tot 19 april 1945. Toen zat hij in verschillende Duitse kampen, waaronder ook Buchenwald. Hij bezweek tijdens een ‘dodenmars’ op het einde van de oorlog. Op zijn doodsprentje staat “als politieke gevangene vermoedelijk overleden tussen Schmideberg en Over-Hals op 28 april 1945”.

Dankzij een medegevangene kreeg de weduwe van Beyens het dagboek in handen. Het belandde bij dochter Els, maar werd daar op zeker moment gestolen. Een deel is later weer teruggevonden, maar in slechte staat. Gelukkig was het hele dagboek overgetikt en die bladzijden zijn wel nog leesbaar.

“Het dagboek getuigt vooral van hoop, maar eveneens worden er gruwelijke feiten in beschreven hoe de vluchtende Duitsers handelden met politieke en andere gevangenen, uitgeput, hongerig en ziek,” zegt dochter Els Beyens. 

Emma Verbesselt, Hanne De Coninck en Anna Persyn, studenten publieksgeschiedenis van de Universiteit Gent, maakten deze video over 'Oorlogsdagboeken' voor Archiefpunt: