"Het is erop of eronder" voor wereldwijd verdrag om plasticvervuiling te beperken: VN-top in Genève tekent toekomstig kader uit

Eigenlijk worden er verlengingen gespeeld na de onderhandelingen in Busan, Zuid-Korea, van vorige herfst. Omdat landen daar niet tot een voldoende sterk akkoord konden komen, is de extra sessie in Genève op poten gezet. Daarom noemen sommigen het de top van de laatste kans. 

"Er ligt druk op deze keer", zegt Ruth-Marie Henckes van Greenpeace, die het dossier mee opvolgt, aan VRT NWS. Henckes was op de VN-Oceaantop in Nice in juni, waar al vooruit werd gekeken naar deze top: de gezondheid van de oceanen hangt immers mee af van de uitkomst in Genève. "Als ze hier tot een sterk akkoord komen, is dat een grote opsteker na de Oceaantop." 

Sophie Mirgaux, co-delegatieleider voor België, verwoordt het als volgt: "We zitten eigenlijk al in overtime. Het is erop of eronder voor dit verdrag."

Het doel van de top is om iets te doen aan de wereldwijde plasticvervuiling. Plastics breken langzaam af tot minuscule micro- en nanoplastics en vormen een bedreiging voor het milieu en onze gezondheid (zie onder). De rivieren, zeeën en oceanen zijn nu al ernstig vervuild. Een recente studie schatte het aantal plasticdeeltjes in de oppervlaktewateren van de oceanen op 170.000 miljard. 

Zelfs op de meest afgelegen plekken op aarde zijn intussen al microplastics gevonden, zoals op de noordpool. Er worden enorm veel plastics geproduceerd in de wereld. In 1950 ging het om 2 miljoen ton, in 2022 was dat opgelopen tot 475 miljoen ton.  

Als er niet wordt ingegrepen, dan dreigt het aantal tegen 2060 nog eens te verdrievoudigen, berekende de OESO, de organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling. Dat is een probleem, want een groot deel belandt uiteindelijk in de natuur. Bovendien blijkt amper 10 procent van de geproduceerde plastics ook daadwerkelijk gerecycleerd te worden. 

Voorstanders van minder plastics hopen dat er een wettelijk afdwingbaar plafond komt op de productie. Ook in het productieproces kan worden ingegrepen, zeggen ze, door de meest schadelijke of meest problematische plastics aan te pakken. Of de zogenoemde single-use plastics, die we maar 1 keer gebruiken en dan wegwerpen. Ook willen ze meer inzetten op recyclage. Of het tot een echte productiebeperking komt, een zogenoemde legally binding cap, is onzeker.

Voor België is het onder meer belangrijk dat de link wordt gelegd tussen productie en vervuiling. Producenten zeggen dat niet zij maar wel de mensen die plastics gebruiken, de vervuilers zijn. Maar de link tussen productie en vervuiling is in studies aangetoond, en België wil graag dat die link erkend wordt, zegt Mirgaux. 

Voorts hoopt België dat er in de toekomst met een gekwalificeerde meerderheid beslissingen kunnen worden genomen, zodat het niet altijd in volledige consensus moet gebeuren - zoals op de klimaatconferenties die we kennen.

De federale dienst Volksgezondheid denkt dat er misschien maar een minimale tekst zal komen in het verdrag. Die kan in de toekomst nog verder worden uitgewerkt wanneer er COP's (Conference of the Parties onder de vleugels van de VN) komen over plastics, zoals we die nu kennen voor klimaat en biodiversiteit.  

De mislukte conferentie in Busan maakte duidelijk dat het geen eenvoudige klus wordt. Het slotcompromis was zo zwak, dat beslist werd een nieuwe poging te wagen in augustus. In Zuid-Korea lagen olieproducerende landen dwars, omdat aardolie een grondstof is voor de productie van veel plastics. Dat zal nu niet anders zijn. 

Henckes ziet wel mogelijkheden op een deal: "Er is nu meer momentum dan toen, dankzij de Oceaantop in juni." Maar er is ook de grote lobby die de belanghebbende industrie heeft gestuurd. Tegelijk zal er opnieuw over centen moeten worden gepraat, over hoe rijke landen armere landen kunnen helpen om vervuiling te voorkomen, en dat is altijd een delicate oefening. 

Tot slot zal de VS niet doorduwen voor beperkingen. Zij willen onder president Trump geen verdrag dat beperkingen oplegt "die een last kunnen vormen voor producenten en Amerikaanse bedrijven", vernam het persbureau Reuters van de Amerikaanse delegatie.

Dan komt de Europese Unie, onder wier paraplu België in Genève onderhandelt, met een veel sterker bod. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen gaf tijdens de Oceaantop al mee dat Europa de plasticvervuiling met de helft wil doen dalen binnen de 5 jaar. 

Microplastics zijn zo wijdverspreid geraakt dat we ze allemaal in ons lichaam meedragen. Een deel zit in onze hersenen. De precieze gevolgen op lange termijn zijn nog onduidelijk, maar er wordt volop wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. Vermoed wordt dat hoe kleiner de deeltjes zijn, hoe potentieel gevaarlijker voor onze gezondheid ze kunnen zijn. 

In een rapport in het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift The Lancet, dat onlangs uitkwam, noemen wetenschappers plasticvervuiling "een ernstig gevaar dat groter wordt en onderschat wordt".  

"Plastics veroorzaken ziektes en veroorzaken vroegtijdige sterfte, van kinderen tot ouderen. Het economische verlies door de gezondheidsimpact wordt geschat op ruim 1.500 miljard dollar (ongeveer 1.300 miljard euro) per jaar", waarschuwen de auteurs van het rapport. 

Philip Landrigan, arts en onderzoeker aan het Boston College in de VS, zegt dat de impact het grootst is voor kwetsbare groepen zoals kinderen. "Aan degenen die in Genève samenkomen: grijp die kans en vind een grond om overeenstemming te bereiken, om met een internationale samenwerking de plasticcrisis aan te pakken", zegt hij.