'Hersenschimmen' van Bernlef, nieuwe roman in de canon: "Als het slecht gaat in het leven, toont zich de liefde" 

Laatste aflevering in onze zomerreeks met nieuwe boeken uit de literaire canon : de roman 'Hersenschimmen' van de Nederlandse schrijver Bernlef. Geschreven in 1984 en nog altijd populair: er zijn intussen 69 drukken verschenen, goed voor een half miljoen boeken.  'Hersenschimmen' is een pijnlijk, beklijvend verhaal over de mentale neergang van een man, als gevolg van dementie.

Het Nederlandse koppel Maarten en zijn vrouw Vera wonen in Amerika, waar Maarten lang heeft gewerkt en nu met pensioen is. De kinderen zijn het huis uit. En Maarten begint dingen te vergeten, verloren te lopen.

“Het bijzondere is dat die aftakeling geschreven is vanuit zijn beleving,” zegt psychiater en literatuurliefhebber Dirk De Wachter. “Het is wat we een 'monologue interieur', een innerlijke monoloog noemen. In de loop van een 200-tal bladzijden verliest hij ook de taal. De inhoud van het verhaal loopt eigenlijk samen met de vorm, waarbij de taal verbrokkelt.”

Hoe Maarten soms ontkent wat er aan de hand is of niet begrijpt wat er gebeurt: Dirk De Wachter vindt het herkenbaar geschreven. “Ik denk dat dit nogal goed beschrijft wat een mens kan meemaken. Zoals de verwarring tussen zijn huidige leven in Amerika en de herinneringen van vroeger.” Of hoe mensen in een eerste fase van dementie nu eens lucide zijn en dan weer in de war. “Dat speelt vandaag ook in de problematiek van wilsbekwaamheid en het oordelen over euthanasie.”

Bernlef vond zelf dat zijn roman vooral over de liefde van Maarten en zijn vrouw Vera handelde. De Wachter gaat akkoord. “Zij verliest haar geliefde en raakt ook in paniek. Hij verwart haar met zijn eerste liefje, wat heel pijnlijk is voor zijn vrouw. Je ziet haar ontzetting, haar bekommernis, haar pijn. Ze is liefdevol, zorgend, maar ook wanhopig en machteloos.” In de laatste zin van het boek gaat het over de lente, en over haar. Op de een of andere manier, hoe raar ook, gaat het over de hoop.”

“Dat is ook waar ik zelf over schrijf,” zegt psychiater Dirk De Wachter, “hoe de liefde zich toont in de lastigheid. Als het slecht gaat in het leven, als er noodlottige dingen zijn die dramatisch en verschrikkelijk zijn, dan toont zich de liefde. Want als het leven een feest is, dan lijkt het alsof de liefde vanzelf gaat.”  

Dementie beschreven door iemand met dementie, dat is ‘Hersenschimmen’. Dat is ook wat een schrijver doet, in de huid van iemand anders kruipen, zegt Dirk De Wachter. “En Bernlef doet dat goed. Ik heb begrepen dat het toch een van de eerste keren was dat een auteur die oefening maakte. Intussen heb ik ook Jon Fosse leren kennen, de Nobelprijswinnaar, die dat ook doet.”

Dirk De Wachter had ‘Hersenschimmen’ van Bernlef nog niet eerder gelezen. “Tot mijn scha en schande eigenlijk. Ik ben echt een leeservaring rijker en vind het ook begrijpelijk en terecht dat dit boek in de literaire canon staat. ’t Is een meesterwerk. Ik denk dat Bernlef met een monkellachje toekijkt vanuit de hemel.”

“Misschien was ik zelf te jong toen het boek uitkwam (in 1984, red.). Ik ben nu 65. Voor mensen van mijn generatie is dit een van de belangrijkste levensthema’s: de angst om af te takelen, om dementie te krijgen, om niet meer te weten wat en hoe. Nog meer dan de angst voor de dood.”  

Een roman als ‘Hersenschimmen’ kan dan troost bieden: “Omdat het zo herkenbaar goed vanuit de patiënt geschreven is, spreekt het erg aan.”  En daarmee berijdt Dirk De Wachter zijn stokpaardje: “Mijn stelling is dat de subjectieve werkelijkheid van een mens, zijn verdriet, zijn lijden, zijn existentie beter beschreven worden in de grote romanliteratuur dan in 20 jaargangen van de American Journal of Psychiatry, bij wijze van spreken.”

Professor De Wachter laat zijn studenten psychotherapie dan ook altijd een roman lezen om dat te ervaren. “Een grote roman kan waarachtiger, authentieker, nog meer ten gronde de diepste roerselen van de ziel raken.” Hoewel er natuurlijk ook non-fictie bestaat over dementie, die ook nuttig kan zijn. Het is en-en.”

Dirk De Wachter is een literatuurliefhebber. “Het is misschien een afwijking, maar ik let nogal eens op de eerste en de laatste zin van een boek. ‘Hersenschimmen’ begint met sneeuw en koude en de eenzaamheid van een winterlandschap. De laatste zin gaat over de lente. Heel bijzonder en mooi, hoe de schrijver de metafoor van de seizoenen gebruikt.”

Wanneer de innerlijke taal van het hoofdpersonage Maarten op het einde van de roman versplintert - met afgebroken zinnen, losse woorden, drie puntjes – mocht Bernlef nog wat verder gaan en het “nog verder laten ontaarden”, vindt Dirk De Wachter, zoals bij Ivo Michiels of James Joyce. “De psychiater in mij houdt wel van literatuur die het volstrekt onbegrijpelijke, onmogelijke oproept.”