Verdwenen toerisme: Heide-Kalmthout, waar eerst een synagoge stond en dan pas een kerk

Wanneer je in Heide, in de provincie Antwerpen, uit de trein stapt, sta je aan het begin van de drukke Heidestatiestraat. Het is de centrale dorpsas met een dagbladhandel, een slager, een broodjeszaak en nog wat winkels. 

Weinigen die in de rij staan voor een belegd broodje, beseffen dat het gebouw waar ze staan aan te schuiven, ooit een reputatie had van Oost-Europa tot het Verenigd Koninkrijk. 

"Tot rond 1900 was dat hier gewoon leeg. Zand en dennenbossen, en enkele grote plassen", vertelt gids Hans Geldhof. Hij woont zelf al 30 jaar in het centrum van Heide. "Hier waren 2 boerderijtjes in wat nu Heide is, verder niets. Het was een stukje Kalmthout dat niet in cultuur was gebracht."

De bouw van de spoorlijn van Antwerpen naar Nederland in de 19e eeuw veranderde alles. De eerste trein stopte in 1897 in Heide. Het werd al snel een populaire halte voor stedelingen op zoek naar rust en 'goeie, zuivere lucht'. 

"In die stroom stedelingen zaten ook heel veel Joodse Antwerpenaren", legt Geldhof uit. "Ze kwamen als dagjestoerist, of bleven op hotel. Tussen 1900 en 1914 zijn hier 12 hotels en pensions gebouwd, we waren een toeristisch resort." 

De pensions met klinkende namen als 'Brunner' of 'Mangel' bestaan niet meer. Het stationsgebouw uit 1911 staat er wel nog, maar werd omgevormd tot restaurant. De dorpel aan de hoofdingang vertoont nog altijd de slijtsporen van de talloze toeristen die hier passeerden met zware koffers.  

"Vrijdagnamiddag zat de trein bomvol Joodse families. Het waren vooral Joodse mannen, zwaar bepakt met koosjer voedsel. Zij vervoegden hun families die in Heide verbleven", stelt Hans Geldhof. 

"Men noemde de hoofdstraat bij ons ook wel eens de Meir van Heide, vanwege de chique stadsdames die hier flaneerden. Maar 2 minuten later passeerde daar een meisje met haar schapen en was het terug een gewone dorpsstraat."

Toen Heide begin 20e eeuw werd verkaveld, liet de Antwerpse burgerij al snel vele buitenverblijven en villa's bouwen in de omgeving van het stationsgebouw. Wat begon als dagjestoerisme, groeide uit tot een meer permanent verblijf in het rustige Heide.

"Je kan bijna spreken van een Joodse invasie. In de jaren 30 telden we in Heide 700 officieel ingeschreven Joodse inwoners, op een totaal van 1.200. De Joden waren dus in de meerderheid." 

Het eerste officiële gebedshuis van Heide blijkt dan ook de synagoge in de Leopoldstraat. Die synagoge werd voltooid in 1928, de Sint-Jozefskerk aan het station dateert van 1935. Het is meteen ook de enige plattelandssynagoge in België.

"Na de bouw van de synagoge werd vanuit Kalmthout aan het bisdom gevraagd om met zekere spoed een parochie op te richten, met een kerk en een katholieke school. Men wilde vermijden, zo staat het letterlijk in het verslag, dat Heide heidens zou worden", lacht Geldhof.

Tot begin jaren 90 vonden nog sporadisch erediensten plaats in de synagoge in Heide, ondertussen staat het gebouw al ruim 30 jaar leeg. Het gebouw is beschermd als monument, maar is in slechte staat. Niet alle eigenaars of erfgenamen konden worden opgespoord, waardoor de noodzakelijke restauratie niet kan starten.

Ook het Joodse boegbeeld David Susskind kwam regelmatig in Heide. Susskind overleed in 2011, maar haalde in een interview een paar jaar daarvoor nog herinneringen op aan zijn jeugdjaren. 

"In 1938 kwamen wij met ons gezin in augustus zo'n 2 weken naar Heide, om lucht te scheppen. Mijn mama wilde dat ik daar in Heide naar de jesjiva zou gaan, de religieuze school. Heide stond bekend in de Joodse wereld als een van de beste jesjiva's van Europa." 

Uit heel Europa kwamen Joodse jongens naar de Heidestatiestraat in Heide, om de Talmoed en religieuze teksten te bestuderen. Er waren zelfs plannen voor een nieuw, veel groter schoolgebouw in wat nu de Wilgendreef is, vlak bij de synagoge.

De fundamenten van het gebouw waren al gelegd, maar de Tweede Wereldoorlog maakte een einde aan de werken. Na de bezetting keerde de jesjiva niet terug naar Heide. Volgens Hans Geldhof werden 202 inwoners uit het dorp gedeporteerd door de nazi's.  

In de groene straten van Heide vind je vandaag nog altijd sporen terug van dat Joods verleden. Heel wat van de statige, oudere villa's zoals 'Les lilas', 'Flora Rosa' of 'Félicie Hélène' behoorden ooit toe aan Joodse families.

Toen de synagoge nog open was, passeerden in de zomermaanden regelmatig orthodoxe Joden in de straten van Heide. Dat is al 30 jaar een zeldzaam zicht geworden. Tegelijk groeit de interesse in de oorspronkelijke bewoners. En soms doen huidige eigenaars nog ontdekkingen.

"Uit deze woning in de Leopoldstraat werd een Joodse familie gedeporteerd", geeft Hans Geldhof als voorbeeld. "Jaren later was een jong koppel bezig aan de renovatie van het huis. Uit een lege ruimte tussen het plafond van de slaapkamer en de zoldervloer, kwamen plotseling foto's en brieven van die familie tevoorschijn." 

Even verderop, in de Nieuwstraat, verwijst een infobord naar de 5 woningen die daar tussen 1907 en 1911 werden gebouwd. Dat gebeurde op initiatief van een vooruitziend Joods zakenman, Bernard Bolle. De villa's in cottagestijl zijn prachtig gerestaureerd en blijven een stille herinnering aan vervlogen tijden.