"Groeiend isolement van gebruikers": ook vrije informatie op internet ontsnapt steeds minder aan staatscensuur in Rusland, waarschuwt Human Rights Watch

Censuur is niet nieuw in Rusland. Al decennialang wordt de vrije pers er de mond gesnoerd, al bleef het internet voor Russen wel lange tijd een manier om de propagandakanalen te ontwijken. 

Volgens Human Rights Watch is ook de toegang tot het internet de afgelopen jaren drastisch verslechterd. In een nieuw rapport stelt de mensenrechtenorganisatie dat sprake is van "een groeiend isolement van internetgebruikers in Rusland". 

In 2019 voerde de overheid de zogenoemde "soeverein internet"-wet uit. Die was officieel bedoeld als een soort back-up voor het geval Rusland van het wereldwijde internet zou worden afgesloten. In de praktijk leidde de wet ertoe dat staatsapparatuur werd geïnstalleerd bij internetproviders. Daarmee kan de overheid internetverkeer omleiden, onderscheppen en censureren.

Inmiddels heeft de overheid zelfs controle over het nationale domeinnaamsysteem en verschillende beveiligingscertificaten, waarmee ze nog makkelijker en op grotere schaal het internetverkeer kan surveilleren. 

Vlak na de start van de oorlog in Oekraïne perkte het Kremlin de toegang tot informatie nog verder in: internationale socialemediaplatforms werden grotendeels ontoegankelijk. Facebook, Instagram en Twitter (nu X) werden in 2022 geblokkeerd en Meta werd zelfs tot "extremistische organisatie" verklaard.

Sinds 2024 is ook YouTube vrijwel volledig verdwenen van het internet in Rusland. De staat stimuleert ondertussen het gebruik van Russische alternatieven, zoals de app Vkontakte (VK). Die app werkt nauwer samen met de overheid en deelt gebruikersdata. Zoekresultaten over gevoelige onderwerpen, zoals de oorlog in Oekraïne of LGBTQIA+-rechten, worden op de app actief gefilterd.         

In het parlement pleiten sommige politici er zelfs voor om WhatsApp te verbieden en te vervangen door het Russische alternatief Max, dat een kopietje zou worden van de Chinese berichtenapp WeChat.

Het rapport wijst ook op frequente internetstoringen en doelbewuste shutdowns. Rond protesten, verkiezingen en zelfs bij de begrafenis van oppositieleider Aleksej Nalvany in februari 2024, werd de toegang tot internet tijdelijk afgesloten. Dergelijke blokkades leiden niet alleen tot informatiestiltes, maar ook tot praktische problemen, zoals het uitvallen van pinautomaten en kassasystemen.

Wie toch toegang wil tot geblokkeerde sites, moet gebruikmaken van een Virtual Private Network (VPN). Daarmee wordt je IP-adres verborgen en kan je dus anoniem surfen. Maar HRW benadrukt dat ongeveer de helft van de Russen niet weet hoe dat werkt.

Bovendien worden VPN-providers steeds vaker gehinderd. Zelfs ervaren gebruikers hebben vaak meerdere VPN’s nodig, omdat diensten plotseling kunnen worden geblokkeerd. "Op sommige dagen werkt geen enkele provider", aldus het rapport.

Veel onafhankelijke Russische media zijn intussen alleen nog vanuit het buitenland actief, omdat journalisten Rusland ontvluchtten uit angst voor vervolging. Vlak na de start van de oorlog in Oekraïne voerde Rusland een nieuwe wet in waardoor burgers en journalisten tot 15 jaar cel konden krijgen voor het verspreiden van informatie die afwijkt van het officiële discours.  

Volgens HRW schendt Rusland daarmee de internationale wetgeving, zoals het recht op vrije meningsuiting, privacy en toegang tot informatie. De organisatie vraagt Rusland om de censuur te stoppen. HRW vraagt ook techbedrijven om zich te verzetten tegen de druk van de Russische overheid om data van gebruikers af te staan.