Wat als we nu eens een volwaardig alternatief voor koffie zouden hebben, op basis van lokale producten, waarvoor geen koffieplantages nodig zijn? Het zou het klimaat ten goede komen, en de prijs voor de consument zou wellicht een stuk stabieler zijn. Het was wat een Gentse start-up in het achterhoofd had, toen die enkele jaren geleden begon met de ontwikkeling van een alternatief op basis van peulvruchten. Intussen hebben ze bij Europa een patent aangevraagd, en wachten ze af of hun product kan worden erkend als uitvinding.
Gentse start-up werkt klimaatvriendelijk alternatief voor koffie uit, patentaanvraag voor geheime formule loopt
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
"We zijn 3 jaar geleden gestart. Ik las op een bepaald moment dat de CO2-afdruk van koffie (per kilogram) wereldwijd op 3 staat na rood vlees en cacao, maar vóór bijvoorbeeld kaas en melk. Neem daar de koffieoogsten bij die onder druk staan en de stijgende prijzen, dan is een alternatief misschien geen slecht idee, want de Belg is een koffiedrinker", vertelt Daan Raemdonck aan VRT NWS.
"Maar voor alle duidelijkheid: we zijn niet gestart met de intentie om koffie te vervangen. We willen net het ritueel beschermen naar de toekomst toe." De verwachting is immers dat er in de (nabije) toekomst een tekort zal zijn aan koffie door de klimaatopwarming.
Ik had het gevoel dat niemand echt op de hoogte is van de grote voetafdruk van koffie
Daan Raemdonck
De 'we' staat voor hemzelf en bio-ingenieur Pascal Mertens. Zij zijn de drijvende krachten achter het Gentse bedrijfje 'Koppie'.
Mertens concentreert zich op de productontwikkeling, fermentatie en smaakvorming. Raemdonck had vroeger een marketingfunctie bij een multinational en hield zich daar bezig met plantaardige alternatieven voor melk. Hij leidt het bedrijfje en verzorgt onder meer de contacten. "Ik had het gevoel dat niemand echt op de hoogte is van het feit dat koffie een drama is voor het klimaat", zegt hij.
De CO2-afdruk van koffie
De ecologische voetafdruk van koffie is behoorlijk groot. Koffieplantages staan nu eenmaal in gebieden waar ook veel bossen zijn, en door de klimaatverandering verschuiven de ideale plekken vaak, waarbij er dan bos gekapt wordt om plaats te maken voor plantages.
75 tot 90 procent van de afdruk zou worden veroorzaakt aan de bron (bij het groeiproces), deels door ontbossing, maar toch vooral door het gebruik van meststoffen bij massaproductie. Transport en roosteren staan maar in voor een klein deel van de afdruk.
Tegelijk wordt er veel koffie gedronken: in Europa zou 80 procent van de volwassenen vaak koffie drinken, gemiddeld 2 kopjes per dag. In Azië groeit intussen de vraag.
Koppie zegt zelf dat bij hun alternatief de CO2-voetafdruk 70 tot 80 procent kleiner is, er 60 procent minder land nodig is en 90 procent minder water. Ontbossing wordt volgens hen volledig vermeden.
In 2022 begon een lange zoektocht naar dat alternatief. Ze waren zeker niet de eersten die het probeerden. Er zijn al tal van koffie-alternatieven uitgekomen, maar de smaak liet vaak te wensen over.
"De eerste alternatieven waren vaak lokale producten, geroosterd. Dan volgden iets modernere varianten die een mengeling van producten gingen maken. Maar wij wilden eigenlijk een boon maken, en fermentatie als middel om de smaak van echte koffie na te bootsen", vertelt Raemdonck. "Ik heb toen mijn eigen centen geïnvesteerd om iets te gaan ontwikkelen."
Een boon omwille van het ritueel
Belangrijk was dat er een boon overbleef, zodat gebruikers de rituelen van koffie konden blijven gebruiken. Ook de smaak moest goed zitten, en de bonen moesten geroosterd kunnen worden. "Om een echt voedingsalternatief te doen slagen, moet het goed smaken én passen binnen het bestaande ritueel, waarbij niemand zijn dagelijkse handelingen hoeft aan te passen", schetst Raemdonck.
"We zijn breed begonnen, en uiteindelijk op peulvruchten uitgekomen. Kikkererwten bijvoorbeeld zijn een goede optie, maar we ontwikkelen nog volop. De erwten hebben het voordeel dat ze, in combinatie met ons proces, na fermentatie niet verpulveren maar nog in boonvorm overblijven."
Koffie van kikkererwten
In Turkije en Cuba is kikkererwtkoffie een ding, maar de smaak kan volgens Raemdonck nog veel beter, als je tenminste richting de klassieke koffie wil gaan. Hoe dan ook, Koppie wist in 2023 een startersbudget vast te krijgen van VLAIO, het Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen.
De ontwikkeling ging verder, en daarbij volgden nog andere uitdagingen dan smaak en vorm, zoals het feit dat een kikkererwtkoffieboon 4 keer in volume toeneemt bij waterabsorptie. Er kwamen onder meer chemici van de KU Leuven aan te pas voor de verdere ontwikkeling.
Geslaagd bij het Coffee Excellence Centre
In de zomer van 2024 trok Raemdonck naar het Coffee Excellence Centre in Zwitserland, een soort van "universiteit van de koffie" waar heel wat koffiekennis samenkomt. Daar liet hij het product proeven door experts.
"Dat ging behoorlijk, er waren weinig off-flavours. Dat zijn smaken die in veel alternatieven zitten en waarbij onze hersenen zeggen 'he, hier klopt iets niet, dit is geen koffie', als het bijvoorbeeld veel te zoet of te bitter smaakt, of als er pakweg een vleugje van een graansmaak in zit."
Voor zover we weten, zijn we de eersten die zo ver raken
Daan Raemdonck
"We kregen toen een score van 55 procent. Maar we werkten verder en behaalden in december een score van 70 procent. Zo'n score begint te wedijveren met klassieke koffie," schetst Raemdonck. Hoe de 'geheime formule' precies in elkaar zit, kan Raemdonck om evidente redenen niet prijsgeven.
In hoeverre is dit nu een primeur? "Voor zover we weten zijn we de eersten die zover raken, al hebben concurrenten hun score nooit bekendgemaakt. Maar daarnaast zijn we zeker de eersten die een gefermenteerde 'boon' aanbieden die je kan uitwisselen voor een koffieboon. Alle anderen doen vaak een poeder in plaats van een boon."
Extra kapitaal gevonden
Intussen wist Koppie investeerders te overtuigen en zo extra kapitaal aan te trekken. Eind juni rondde het bedrijf een zogenoemde pre-seed investeringsronde succesvol af. Het opgehaalde geld zal dienen voor de verdere ontwikkeling, en voor een latere opschaling.
Er is inmiddels een patent in aanvraag bij Europa voor wat ze zelf omschrijven als "een nieuwe generatie koffie-alternatieven gebaseerd op unieke fermentatie en roostertechnologie die we toepassen op lokale peulvruchten".
Intussen staat de concurrentie in het buitenland niet stil. Ook in Singapore en de VS zouden er ontwikkelaars zijn die al ver gevorderd zijn. Het lijkt in dat opzicht een beetje een race tegen de tijd.
Is het een echte 'uitvinding'? Patent is in aanvraag
Of het patent er komt, hangt af van het feit of de beoordelaars het "nieuw" genoeg vinden, zegt Raemdonck: "Het moet voldoende nieuw zijn en er moet een inventieve stap in zitten die niet voor de hand liggend is."
Het antwoord wordt dit najaar verwacht op Belgisch niveau. Als het op dat niveau lukt, is de kans groot dat een Europees patent ook lukt. "Al zit je zelfs dan nog met Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk, Japan, de Verenigde Staten enz."
Koppie wil gewoon doorgaan, met of zonder patent. Ze kunnen dan nog altijd bogen op het trade secret, het 'geheime recept', waardoor de concurrentie niet zomaar hetzelfde product kan ontwikkelen. Denk bijvoorbeeld aan coca-cola of speculooskoekjes van Lotus. De start-up mikt op industriële productie eind dit jaar, om dan rond midden volgend jaar de eerste producten te verkopen.
En wat met de cafeïne?
Blijft nog 1 vraag: de cafeïne. Veel koffiedrinkers doen het net omdat ze ook dat shotje cafeïne willen meepakken, om de dag te beginnen op het werk of om pakweg het middagdipje tegen te gaan. Maar er is geen plant in het noordelijk halfrond die cafeïne bevat. Ook het alternatief dat Koppie ontwikkelt is daarom cafeïnevrij.
Raemdonck is er nog niet uit. "We kunnen het toevoegen. Je kan cafeïne ook uit thee halen, of eventueel chemisch aanmaken zoals deze die in cola zit. Ik moet er nog eens goed over nadenken."
