Europa overweegt voor het eerst maatregelen tegen Israël binnen wetenschapsprogramma, "maar het is talmen, twijfelen en slenteren" 

Terwijl de Palestijnse bevolking in Gaza honger lijdt, groeit de druk op Europa om sancties te nemen tegen Israël. Na 662 dagen geweld in de belegerde strook, lijkt een eerste stap in die richting te zijn gezet. Zo stelde de Commissie gisteren voor om de deelname van Israël aan het wetenschapsprogramma Horizon Europe gedeeltelijk op te schorten .

De maatregel is specifiek gericht op Israëlische organisaties die aan 'dual use'-onderzoek doen met zowel civiele als militaire doeleinden (bijvoorbeeld op het vlak van cyberveiligheid, drones en artificiële intelligentie). Op de deelname van Israëlische universiteiten en onderzoekers, waar verschillende Europese universiteiten mee samenwerken, heeft de maatregel geen invloed.

Israël neemt sinds 2021 als geassocieerd land deel aan Horizon Europe, het onderzoeksprogramma van de EU, dat een totaalbudget van 95 miljard euro heeft. Met de sanctie die nu op tafel ligt, zouden bepaalde Israëlische organisaties uitgesloten worden van de European Innovation Council Accelerator, een subsidieprogramma binnen Horizon Europe met een budget van 10,1 miljard euro.

De maatregel is het gevolg van een toetsing van artikel 2 van het Associatieakkoord tussen de EU en Israël, een verdrag dat de vrijhandel maar ook culturele en academische samenwerkingen regelt. Artikel 2 van dat verdrag verplicht zowel de Europese Unie als Israël om de mensenrechten na te leven.

Volgens de Commissie heeft Israël zich niet gehouden aan de eerder gemaakte afspraak om de toegang tot voedsel en medische hulp in Gaza “substantieel” te verbeteren. "Hoewel Israël een dagelijkse humanitaire pauze in de gevechten in Gaza heeft aangekondigd en enkele van zijn toezeggingen rond humanitaire hulp en toegang is nagekomen, blijft de situatie ernstig", stelt de verklaring van de Commissie.

Het voorstel van de Commissie volgt ook op het Europees rapport dat eind juni gepresenteerd werd rond het handelen van Israël in Gaza. De EU-buitenlandchef Kaja Kallas zei toen dat er "aanwijzingen" zijn dat Israël mensenrechtenschendingen pleegt in de Gazastrook. Daarmee gaf ze voorzichtig toe wat mensenrechtenorganisaties al bijna 2 jaar schreeuwen.

"Sinds kort is het in Europa geen taboe meer om te zeggen dat er zaken fout lopen in Gaza. Dat was heel lang niet het geval", zegt Hendrik Vos, professor Europese politiek aan de UGent.

Europese vertegenwoordigers zijn lang bewust blind gebleven voor wat er in Gaza gebeurde, stelt hij. "Ze keken weg en staken hun kop in het zand. Nu zien we dat Europa met enige regelmaat een stand van zaken opstelt en dan stelt dat het internationaal recht en humanitair recht wel eens geschonden zou kunnen worden."

En toch blijven doeltreffende sancties uit. "Binnen de EU heerst verdeeldheid", verduidelijkt Vos. Landen als Spanje, ons land en Nederland pleiten voor een herziening van bredere afspraken in het Associatieakkoord, inclusief handel, maar daar is geen eensgezindheid over. "Duitsland, traditioneel een trouwe bondgenoot van Israël, houdt samen met Italië sancties tegen. Ook Hongarije, Tsjechië en Slowakije zitten vaak op diezelfde lijn."

"Binnen Europa zijn er landen, zoals Duitsland, die historisch gezien altijd achter Israël zijn blijven staan, wat het land ook doet", zegt Vos. "Maar zelfs in Duitsland groeit nu de druk rond de houdbaarheid van hun standpunt. Het wordt steeds moeilijker om passief te blijven en de situatie verder af te wachten."

Vraag is dus of het voorstel van de Commissie bekrachtigd zal worden. Die goedkeuring moet van de lidstaten komen en daar wringt het schoentje. "De Commissie kan enkel voorstellen doen", zegt Vos. "Het zijn de lidstaten die uiteindelijk moeten instemmen met sancties, en zover zijn we vandaag nog niet."

De situatie vandaag doet Vos denken aan de internationale houding van Westerse landen tegenover het apartheidsregime in Zuid-Afrika in de jaren 70 en 80. Ook toen duurde het jaren voordat regeringen de morele druk vertaalde naar politieke actie. “Ook toen stond de menselijke waardigheid op het spel. Pas na campagnes, burgerprotesten en andere bottom-up acties, begon het internationaal beleid van regeringen stilaan te keren."

"Op een bepaald moment was die druk te groot en waren de beelden die uit Zuid-Afrika kwamen zo flagrant dat het onmogelijk werd om sancties uit te blijven stellen. Vanaf dan ging het plots heel snel en volgde de ene sanctie op de andere tot het regime kantelde."

Of Europa die bocht nu al zal maken ten aanzien van Israël, valt nog te bezien. Voorlopig blijft het bij een beperkt voorstel tot opschorting van 1 onderdeel van wetenschappelijke samenwerking. Maar dat die optie nu überhaupt op tafel ligt, is al een teken van een veranderend Europees discours, stelt Vos.

“Zodra het kantelpunt bereikt is, kunnen sancties snel volgen”, zegt Vos. "Maar als buitenstaander blijf je wel het gevoel hebben dat dit allemaal tergend traag loopt. Het is talmen, twijfelen, slenteren, slepen. Als buitenstaander blijf je er toch met verbijstering naar kijken."

En in de tussentijd wordt er ontzettend veel ellende en treurnis aangericht, klinkt het. "Een trage reactie, daar betaal je een prijs voor. En in dit geval zijn het vooral de Gazanen die betalen."