Alle 118 bemanningsleden komen om wanneer de Russische duikboot Koersk op 12 augustus 2000 naar de bodem van de Barentszzee zinkt. De tragische ramp bezorgt de pas verkozen president Vladimir Poetin een politieke nachtmerrie. De Russische media bekritiseren openlijk zijn afwezigheid en de gebrekkige reactie van de overheid. Poetin leert een pijnlijke les: mediakritiek is dodelijk voor zijn imago en macht. De Koersk-ramp is dan ook het begin van het einde voor de Russische mediavrijheid.
25 jaar geleden: Russische duikboot Koersk zinkt en met haar gaat ook de mediavrijheid in Rusland kopje onder
Maurits Dodion
Gepubliceerd:
In het kort:
Op 12 augustus 2000 zinkt de Russische duikboot Koersk in de Barentszzee na een explosie, waarbij alle 118 bemanningsleden omkomen.
De Russische overheid reageert traag en verschillende reddingspogingen mislukken. Toch weigert ze buitenlandse hulp.
Door de gebrekkige communicatie rond de ramp, heerst er heel wat woede en frustratie onder de bevolking. Velen vermoeden dat de regering de waarheid verbergt.
De media in Rusland uiten openlijk kritiek op de afwezigheid van Poetin in het drama. Die laatste begint een 'klopjacht' op oligarchen die hun zenders gebruiken om het Kremlin te bekritiseren.
Die zomer houdt Rusland zijn grootste marine-oefening sinds de tijden van de Sovjet-Unie. Zo'n 100 schepen en duikboten moeten in de Barentszzee één ding duidelijk maken: Rusland is terug als militaire grootmacht. Het pronkstuk van de operatie is de nucleaire onderzeeër K-141 Koersk, die volgens vele experts "onzinkbaar" is.
Rond half 12 's middags laadt de bemanning van de Koersk een torpedo, klaar om als oefening af te vuren. Kort daarna breekt de hel los. De defecte torpedo ontploft vroegtijdig en laat ook de andere explosieven aan boord afgaan. De enorme ontploffing slaat een gat in de romp van de Koersk. Vervolgens zinkt de onderzeeër naar de zeebodem, zo'n 108 meter diep.
Het is 13:15 uur. Alle bemanning van secties 6, 7 en 8 is naar sectie 9 gegaan. We zijn hier met 23. Niemand van ons kan naar buiten
Enkele zinnen uit de brief van matroos Dmitri Kolesnikov
De meeste bemanningsleden zijn op slag dood. Maar 23 matrozen overleven de ontploffing en kunnen zich verplaatsen naar het negende compartiment, dichtbij het ontsnappingsluik. In volledige duisternis en met nauwelijks zuurstof wachten ze er urenlang op hulp.
Een van hen, de 27-jarige Dmitri Kolesnikov, weet met moeite enkele zinnen neer te pennen op een stuk papier. "Het is 13:15 uur. Alle bemanning van secties 6, 7 en 8 is naar sectie 9 gegaan. We zijn hier met 23. We moesten dit doen omdat niemand van ons naar buiten kan." Vervolgens draait hij het blad om en begint aan een afscheidsbrief voor zijn vrouw, met wie hij pas enkele maanden geleden is getrouwd.
Een stilgezwegen ramp
De Russische marineleiding reageert pas uren na het ongeluk. Hoewel het nabijgelegen slagschip Pyotr Velikiy melding doet van een vermoedelijke explosie, wordt die oproep genegeerd. Zelfs wanneer de Koersk 's namiddags niet antwoordt op verschillende oproepen, slaat niemand alarm. Een communicatielijn die wegvalt, dat komt immers wel vaker voor.
Pas tegen de avond start een serieuze zoekactie. Maar door de slechte zichtbaarheid onder water wordt de duikboot pas de volgende ochtend gevonden, 16 uur na de ontploffing.
Wat volgt is een trage en chaotische reddingsoperatie. Russische duikers proberen dagenlang het luik van de duikboot te openen, maar zonder succes. Volgens de regering komt dat omdat het luik beschadigd is. Met de reddingsmiddelen is niets mis, zo klinkt het. Ze weigert dan ook steevast buitenlandse hulp.
Hoe lang moeten we dit nog volhouden? Onze zonen krijgen 50 euro per maand en nu zitten ze daar in dat conservenblik
Nadezhda Tylik, moeder van een van de omgekomen matrozen
In Vidjajevo, de thuisbasis van de onderzeeër, wachten honderden familieleden in onzekerheid af. Ze krijgen nauwelijks informatie van de overheid. Uiteenlopende geruchten doen de ronde, maar niemand weet wat er nu precies is gebeurd. Velen hopen dat hun zonen of echtgenoten nog leven, dat er enkel een communicatieprobleem is.
Wanneer de Russische regering 2 dagen na de ramp voor het eerst een mededeling doet, vernemen vele familieleden het nieuws via de televisie. Op dat moment is het nog steeds niet duidelijk of de opvarenden nog in leven zijn.
Vanaf 14 augustus ontrolt de reddingsoperatie zich in de journaals als een race tegen de klok
Pas op 18 augustus, 6 dagen na de ramp, vindt een gesloten bijeenkomst plaats met de families van de matrozen. Vice-premier Ilya Klebanov, hoofd van de reddingsoperatie, staat hen te woord, maar krijgt vooral woede en frustratie over zich heen. De familieleden willen immers antwoorden. Velen vermoeden dat de regering iets verbergt.
En dan gebeurt iets veelzeggends. Nadezhda Tylik, de moeder van een van de opvarenden, staat op van haar stoel en schreeuwt haar frustraties richting Klebanov. "Hoelang moeten we dit nog volhouden? Onze zonen krijgen 50 euro per maand en nu zitten ze daar in dat conservenblik."
Op de beelden die de wereld rondgaan, is vervolgens te zien hoe ze een spuitje krijgt in haar rug. Tylik stop met praten en wordt versuft naar buiten geleid. Alles wijst erop dat de Russische regering critici met geweld het zwijgen oplegt.
Poetin leert een pijnlijke les
Vladimir Poetin is op dat moment nog geen 6 maanden president. Terwijl Russische reddingswerkers tevergeefs proberen het luik van de duikboot te openen, geniet hij van de zon in zijn buitenverblijf in Sotsji, aan de Zwarte Zee. Pas dagen later keert hij terug naar Moskou.
Ook zijn beslissing om pas na 5 dagen hulp toe te laten van buitenlandse reddingsteams, valt niet in goede aarde in Rusland. Uiteindelijk kunnen Noorse duikers op 21 augustus het luik van de Koersk zonder problemen openen. Een flinke opdoffer voor de Russische overheid.
Ik heb naar foto's van meneer Poetin gekeken, op zoek naar een spoor van menselijkheid. Ik had beter moeten weten
Margaret Thatcher, voormalig premier Verenigd Koninkrijk
De Russische media, op dat moment nog grotendeels onafhankelijk, zijn dan ook zeer kritisch voor de gebrekkige reactie van de overheid. Ze schilderen Poetin af als 'wreed' en 'incompetent'.
Dat imago krijgt de Russische president ook in het buitenland. Op een lezing aan het Millsaps college in Mississippi vat Margaret Thatcher het samen in enkele krachtige woorden. "Ik heb naar foto's van meneer Poetin gekeken, op zoek naar een spoor van menselijkheid. Ik had beter moeten weten", zegt de Britse oud-premier voor een volle zaal studenten.
De ramp met de Koersk is voor Poetin een pijnlijke les. Niet alleen over de staat van het Russische leger, maar vooral over het 'gevaar' van vrije media voor zijn politieke carrière. Hij beseft dat die het Kremlin kunnen ondermijnen en zijn eigen politieke positie bedreigen.
Het zijn leugenaars. De televisie heeft mensen die het land al 10 jaar kapotmaken
Vladimir Poetin, Russisch president
Wanneer hij op 22 augustus de families van de overleden matrozen te woord staat, richt hij zijn pijlen daarom op de media. "Het zijn leugenaars", zegt de Russische president resoluut.
"De televisie heeft mensen die het land al 10 jaar kapotmaken. Ze hebben geld gestolen en werkelijk alles opgekocht. En nu proberen ze het land in diskrediet te brengen, zodat het leger nog slechter wordt."
Poetin beschuldigt mediamagnaten als Boris Berezovski (vroegere ORT televisie) en Vladimir Goessinski (NTV televisie) ervan dat ze de ramp uitbuiten voor politiek en financieel gewin. Hij dreigt met een ware 'klopjacht' op oligarchen die hun media gebruiken om kritiek te uiten.
Vanaf dat moment grijpt Poetin steeds meer de controle over de media. De macht van media-oligarchen wordt aan banden gelegd. Wie niet plooit voor het Kremlin, krijgt te maken met rechtszaken, wordt gedwongen aandelen te verkopen of wordt in ballingschap gejaagd. Niet veel later vluchten Berezovski en Goessinski dan ook uit Rusland.
Vandaag, 25 jaar na het Koersk-drama, zijn de Russische media in de praktijk vrijwel volledig onder staatscontrole. De invasie van Oekraïne vormde daarbij het sluitstuk op een proces dat al in 2000 startte. Wat begon als een onderzeese tragedie, groeide uit tot het begin van het einde voor de mediavrijheid in Rusland.
