"Landen moeten het klimaat beschermen voor huidige en toekomstige generaties." Dat is het oordeel van het Internationaal Gerechtshof in een rechtszaak die aangespannen werd door Vanuatu, een piepklein eiland in de Stille Oceaan dat enorm lijdt onder de klimaatverandering.
"Landen moeten klimaat beschermen": piepklein eiland Vanuatu haalt slag thuis bij Internationaal Gerechtshof
In het kort:
Het Internationaal Gerechtshof oordeelt dat landen het klimaat moeten beschermen voor huidige en toekomstige generaties.
Een schone, gezonde en duurzame omgeving is volgens het Hof een mensenrecht.
De zaak werd aangespannen door Vanuatu, een eilandstaat die zwaar lijdt onder de gevolgen van klimaatverandering zoals stijgende zeespiegel, zwaardere stormen en verlies van landbouwgrond.
Het advies van het Hof is niet-bindend, maar wordt gezien als een mijlpaal die de deur opent voor nieuwe klimaatzaken wereldwijd.
Het is een van de grootste rechtszaken ter wereld, aangespannen door een van de kleinste landen ter wereld. Een groep rechtenstudenten uit Vanuatu slaagde erin om een groep rijke vervuilende landen voor het Internationaal Gerechtshof te dagen, het belangrijkste juridische orgaan van de Verenigde Naties.
In zijn kielzog nog verschillende andere landen en organisaties die de gevolgen van de klimaatverandering (hard) voelen. Jarenlang lobbyden de kleine kwetsbare eilandstaten voor deze rechtszaak en in 2023 vroeg de Algemene Vergadering uiteindelijk een advies aan het Internationaal Gerechtshof.
Concreet moesten de 15 rechters zich over 2 vragen buigen:
Welke verplichtingen hebben VN-lidstaten volgens het internationaal recht om andere lidstaten en toekomstige generaties te beschermen tegen klimaatverandering?
Wat zijn de juridische gevolgen als lidstaten veel broeikasgassen blijven uitstoten en niet genoeg actie ondernemen om dit te verminderen?
In het Vredespaleis in Den Haag formuleerden de rechters vanmiddag hun antwoord: "Ja, klimaatverandering is een urgente en existentiële bedreiging. De gevolgen zijn ernstig en verregaand. De uitstoot van broeikasgassen wordt ontegensprekelijk veroorzaakt door menselijke activiteiten en heeft een effect over de grenzen heen."
Staten hebben volgens de rechters "strikte verplichtingen om het klimaat te beschermen voor de huidige en volgende generaties". Landen die geen maatregelen nemen om de planeet te beschermen, schenden mogelijk ook het internationaal recht. "Een schone, gezonde en duurzame omgeving is een mensenrecht." Meer nog: industrielanden hebben volgens het Hof de verplichting om de leiding te nemen in de strijd.
Aan de andere kant hebben landen die schade lijden door de klimaatverandering mogelijk ook recht op vergoedingen, zegt het Gerechtshof.
Let op: het Gerechtshof geeft alleen een advies. De uitspraak is dus niet-bindend. Toch wordt het niet alleen gezien als een symbolisch dossier, maar kan het mogelijk ook een baanbrekend arrest zijn, omdat het een basis zou kunnen zijn voor andere rechtszaken. Nooit eerder sprak het Internationaal Gerechtshof zich uit over een klimaatkwestie.
Hoe laat de klimaatverandering zich voelen in Vanuatu?
Vanuit de lucht ziet Vanuatu er - zacht gezegd - paradijselijk uit met zijn helblauw water, wuivende palmbomen en parelwitte stranden. Maar schijn kan bedriegen, want er schuilt ook een bikkelharde en donkere realiteit achter: de klimaatverandering. Het land bestaat uit 82 kleine eilandjes (het grootste is net geen 4.000 vierkante kilometer groot) en kreunt onder de klimaatverandering.
Sinds 1993 is de zeespiegel elk jaar 6 millimeter gestegen, zegt een regeringsrapport . Het Internationaal Monetair Fonds berekende vorig jaar 3 scenario's voor Vanuatu : in het beste geval stijgt de zeespiegel tegen eind deze eeuw met 0,54 meter, in het slechtste met 0,82 meter. Als je weet dat verschillende eilandjes slechts 90 centimeter boven het zeeniveau liggen, kan elke millimeter een drama betekenen.
Dat laat zich ook voelen. Kort gezegd: er zijn zwaardere stormen en cyclonen, het zeeniveau stijgt en doet volledige stukken land verdwijnen, koraalriffen sterven en de kustlijnen veranderen. Dat alles heeft heel wat invloed op het leven van de gewone Vanuatuaan.
Al moeten we er voor de volledigheid bij zeggen dat de rampspoed niet alleen aan klimaatverandering kan toegeschreven worden. Er is op Vanuatu ook sprake van vulkaanuitbarstingen, tektonische platen die verzakken, ontbossingen, vervuiling... Dat doet de hele zaak geen goed, natuurlijk.
Een voorbeeld? Al in 2022 had de regering het plan opgevat om tientallen dorpen te verhuizen. "Een tragedie, maar het is de realiteit", klonk het toen bij Ralph Regenvanu, de minister van - jawel - Klimaatverandering.
Volledige kerkhoven worden intussen ook ingehaald door de zee. AP kon spreken met Amos Kalsont. De graven van zijn broer en zijn vader liggen intussen op enkele meters van de zee, bedolven onder het zand. "De zee haalt ons in", klinkt het. "We weten niet wat we moeten doen. Het is niet eerlijk dat wij de gevolgen moeten dragen, terwijl we er niet verantwoordelijk voor zijn."
Ook de kinderen in Vanuatu ondervinden de gevolgen van de klimaatverandering aan den lijve. Na de cyclonen in 2023 en de aardbeving in 2024 moesten de kinderen op de Saint Jeanne D'Arc school op het eiland Efate les krijgen in tenten, waar te veel schoolkinderen in te krappe ruimtes zaten. Bij regen worden de tenten modderig en koud, en moet de lerares haar leerlingen naar huis sturen "om te voorkomen dat ze ziek worden".
En telkens er zich een nieuwe storm aandient, worden de tenten afgebroken en naar schuilplaatsen gebracht. "Dan krijgen ze weer een week geen les", zegt lerares Noellina Tavi aan AP.
Een nog groter probleem stelt zich bij de landbouwers, die door het extreme weer vaak volledige oogsten verwoest zien. "Na een cycloon hebben we maandenlang niets gehad", getuigt Kaltang Laban die op het eiland Nguna bananen, maniok en taro kweekt.
Ramp boven ramp is dat de USAID dit jaar ook de financiering van een project om regenwater op te vangen in de meest afgelegen en kwetsbare gebieden stopgezet heeft. De materialen waren volgens AP zelfs al verzonden, maar het project werd gecanceld.
Vanuatu is trouwens niet het enige land waar de klimaatverandering zich zo laat voelen. Ook de omliggende eilandjes kijken tegen dezelfde problemen aan. Enkele dagen geleden raakte nog bekend dat de helft van de inwoners van Tuvalu zich aangemeld heeft om een visum te krijgen voor Australië.
Voor al deze kwetsbare gebieden kan de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof een grote impact hebben. Greenpeace België heeft het over een mijlpaal. "Het advies opent de deur naar nieuwe klimaatzaken wereldwijd", zegt woordvoerder Nadia Cornejo.
"We hopen dat dit advies eindelijk recht zal brengen aan de slachtoffers van de klimaatcrisis, hier en elders – mensen die vaak het zwaarst getroffen worden, terwijl ze nauwelijks hebben bijgedragen aan het probleem. De boodschap van het Hof kan niet duidelijker zijn: vervuilers moeten stoppen met uitstoten én betalen voor de schade die ze veroorzaakt hebben."
Ook bij vzw Klimaatzaak haalt men opgelucht adem. "Hoewel de rechtsstaat geworteld is in nationale jurisdicties, put zij kracht en legitimiteit uit internationale normen," zegt directeur Sarah Tak. "Het advies van het Hof is een kompas voor nationale rechters, en versterkt wat het Belgische Hof van Beroep al heeft bevestigd: staten moeten burgers beschermen tegen klimaatverandering. De boodschap is glashelder: het is hoog tijd dat regeringen actie ondernemen."
