Nu in ons land de beperking van de werkloosheidsuitkeringen in de tijd door de Kamer is goedgekeurd, kijken experten met enige bezorgdheid naar de mogelijke gevolgen voor de mensen die hun uitkering effectief zullen verliezen. Daarvoor wordt wel eens Zwitserland als voorbeeld aangehaald, waar in 2011 een gelijkaardige hervorming werd doorgevoerd. En nee, die effecten waren niet eenduidig positief.
Ook Zwitserland beperkte de duur van werkloosheidsuitkering: dat had troeven, maar ook zorgwekkende neveneffecten
Stefan Grommen
Gepubliceerd:
Was de hervorming die in Zwitserland werd doorgevoerd dezelfde als in ons land?
Niet helemaal identiek. In Zwitserland waren de uitkeringen al langer beperkt in de tijd. Maar in 2011 werd de maximale duur van de werkloosheidsuitkeringen verder ingekort voor een specifieke groep werklozen: mensen die minder dan 18 maanden gewerkt hadden vóór ze werkloos werden.
Het ging dus om mensen - in het bijzonder 25- tot 55-jarigen - die in de jaren voordien ook al onregelmatig gewerkt hadden, bijvoorbeeld omdat ze eerder ook al werkloos waren geworden of omdat ze zelf hun job hadden moeten onderbreken om zorgtaken op zich te nemen. Na de hervorming kon die groep mensen nog maar maximaal 1 jaar een uitkering krijgen, voordien was dat anderhalf jaar.
In de Belgische hervorming zit wel een vergelijkbaar element: niet alleen wordt de uitkeringsduur beperkt tot 2 jaar, maar wie in de jaren voor hij werkloos werd niet voldoende heeft gewerkt, krijgt een uitkering die al sneller uitdooft.
Welke voordelen had die Zwitserse hervorming?
Een onderzoek van de hogeschool van Bern en de universiteit van Lausanne, waaraan ook de Belgische professor sociaal beleid Leen Vandecasteele meewerkte, wees er alvast op dat de 2 verhoopte troeven van de hervorming - een hogere tewerkstelling en een besparing op het overheidsbudget - ook bewaarheid werden.
"De uitgaven voor de werkloosheidsuitkeringen daalden met ongeveer 140 miljoen Zwitserse frank in het eerste jaar", zegt Vandecasteele. "Hoewel je moet weten dat de staat tegelijkertijd 19 miljoen Zwitserse frank meer moest uitgeven aan sociale bijstand, zeg maar het Zwitserse leefloon, werd er dus toch een hele hoop bespaard."
Het onderzoeksteam ontdekte ook dat mensen ook effectief sneller weer een baan vinden wanneer de maximale duur van de werkloosheidsuitkeringen wordt verkort. "Dat is trouwens niet alleen in Zwitserland aangetoond, maar ook in andere landen. We zagen dat de werkgelegenheid toenam. Zowat 6 op de 10 mensen die langer recht hadden op een werkloosheidsuitkering vonden na anderhalf jaar een job. Met de verkorting van die uitkering steeg dat naar 7 op de 10."
Daar zijn ook verklaringen voor, zegt Vandecasteele. "Mensen gaan vaak intensiever zoeken naar een baan en ze stellen er vaak ook minder eisen aan, bijvoorbeeld qua jobinhoud of woon-werkafstand."
Maar niet alles bleek rozengeur en maneschijn na die hervorming?
Nee, zeker niet. De studie nam bijvoorbeeld ook de gevolgen voor armoede onder de loep. En daar bleken de resultaten een bron van bezorgdheid.
"Zo vonden we duidelijk dat een kortere maximale uitkeringsduur een hoger armoederisico met zich meebrengt", vertelt Vandecasteele. "Dat is natuurlijk omdat er een groep is die meer kwetsbaar is en niet zo snel opnieuw aan het werk kan. In België denken we daarbij in de eerste plaats aan 55-plussers."
Van de alleenstaande ouders werd bijna de helft door armoede getroffen na deze hervorming
Leen Vandecasteele, professor sociaal beleid aan de universiteit van Lausanne
"Maar in Zwitserland betrof deze hervorming vooral jongere werknemers, tussen de 25 en 55 jaar. Ook in deze leeftijdsgroep zagen we het risico op armoede toenemen bij kwetsbare groepen. Dan ging het vooral om alleenstaanden en alleenstaande ouders, van wie na deze hervorming bijna 1 op de 2 door armoede getroffen werd."
"Ook als de hoofdkostwinner van het gezin getroffen werd, was de impact op armoede in het gezin groot. Zij liepen een armoederisico van 37 procent, wat heel hoog is in Zwitserland. Als die hoofdkostwinner dan niet snel genoeg een baan vindt of een job vindt die niet genoeg betaalt, omdat hij gewoon snel een job nodig heeft, kan dat een gezin onder de armoedegrens duwen."
Welke neveneffecten baren de onderzoekers nog zorgen?
Vandecasteele merkte op dat ook het aantal echtscheidingen steeg bij werklozen die getroffen waren door de beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd. "Die maatregel leidt tot een stijging van het echtscheidingsrisico van gemiddeld 25 procent. Bij de laagste inkomens stijgt het risico zelfs met 58 procent. En bij de vrouwelijke hoofdkostwinners zelfs naar 78 procent. Dat zijn echt wel grote effecten."
En haar collega's vonden daarnaast dat zwangere vrouwen die geraakt werden door die maatregel baby's hadden die kleiner en lichter waren. "We hebben dat toegeschreven aan de verhoogde financiële en psychologische stress die zo'n situatie met zich meebrengt."
Beluister hier het hele gesprek in De Ochtend op Radio 1:
Volgens Vandecasteele zijn die effecten niet typisch Zwitsers. "Als gezinnen hun inkomen plots zien veranderen door een externe oorzaak, zoals een verandering in het sociaal beleid, heeft dat een invloed op stress en conflicten in die gezinnen. Dat brengt dan weer andere problemen met zich mee: relatieproblemen, gezondheidsproblemen. Dit is al aangetoond in verschillende landen met verschillende onderzoeksopzetten. Er is geen reden om te denken dat dat in België anders zou zijn."
Temeer omdat ons land nu naar een systeem gaat dat heel gelijkaardig is aan het Zwitserse en ook een vergelijkbaar arbeidsmarktbeleid hanteren.
Hoe zou ons land zich daarop dan best voorbereiden?
Vandecasteele hamert erop dat politici rekening moeten houden met de sociale kant van hun hervormingen. "Het gaat niet alleen over al dan niet een job vinden, maar ook over stress en weerbaarheid van gezinnen, vooral voor kwetsbare groepen."
Ze vraagt daarvoor aandacht in de arbeidsbemiddeling, waar ons land sterk op wil inzetten. "Men wil een derde van de getroffen mensen naar een job begeleiden. Dat betekent een erg intensieve begeleiding van mensen die al lange tijd werkloos zijn en dat is complex. Zeker als je in dit onderzoek ziet dat de stress van de hervorming een bijkomende impact heeft op die mensen en hun gezinnen."
Bovendien, zegt ze, gaat nu vooral veel aandacht naar het grote aantal langdurige werklozen die vanaf 2026 hun uitkering kunnen verliezen. "Maar er is ook een tweede groep die minder dan 2 jaar recht op een uitkering zal hebben. Dat zijn mensen die geen 5 jaar gewerkt hebben voor ze werkloos werden. In realiteit zal de werkloosheidsuitkering voor velen dus na 1 jaar of iets meer al uitdoven."
Het gaat volgens haar met name om mensen die herhaaldelijk hun job verliezen. "Ze zoeken bijvoorbeeld snel een job, maar die past niet echt bij hun profiel, waardoor ze die ook snel weer verliezen. Dat vraagt toch een andere aanpak in de arbeidsbemiddeling: korter op de bal spelen, vroeger en gericht helpen. Bovendien zal het een belangrijke uitdaging worden om mensen aan het werk te hóúden. Dat ze niet in de cirkel van herhaaldelijke werkloosheid belanden."
Het zal een belangrijke uitdaging worden om mensen aan het werk te hóúden
Leen Vandecasteele, professor sociaal beleid aan de universiteit van Lausanne
Om het armoederisico te beperken, roept Vandecasteele op om mensen heel concrete informatie aan te bieden over het leefloon waar ze mogelijk recht op hebben. "Veel mensen voelen sowieso al een serieuze drempel om bij het OCMW aan te kloppen, wegens schaamte en het sociale stigma. Volgens cijfers van de OESO krijgen in België tot de helft van de mensen niet het leefloon waar ze recht op hebben."
De stress die de maatregel met zich mee kan brengen, kan de overheid proberen te verlichten door duidelijk te communiceren en door voldoende aandacht (en middelen) te blijven hebben voor sociale begeleiding.
