Europese Unie is grootste handelspartner van Israël: "Sancties zouden land flink kunnen raken, maar politieke wil is er niet"

Dinsdag raakten de Europese lidstaten het opnieuw niet eens over sancties tegen Israël, hoewel er duidelijke aanwijzingen zijn van mensenrechtenschendingen. EU-buitenlandvertegenwoordiger Kaja Kallas benadrukte dat alle opties openblijven als Israël zijn verplichtingen niet nakomt.  

Ook minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagés) steunde de sancties niet, omdat hij daarvoor geen mandaat kreeg van het kernkabinet. Nochtans zou de EU Israël economisch stevig onder druk kunnen zetten. 

Van alles wat de Israëlische economie in 2024 exporteerde, kwam 28,8 procent in de EU terecht. Dat blijkt uit een rapport van het Nederlandse SOMO , Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen. En als het over import gaat, blijkt dat Israël ook weer voor ongeveer een derde van zijn import - 34,2 procent - afhankelijk is van de Europese Unie.

"Dat is veel voor Israël", zegt Glenn Rayp, professor internationale economie aan de Universiteit Gent. "Als meer dan 30 procent van je handel met één partij gebeurt, ben je daar sterk van afhankelijk."

Omgekeerd is dat niet het geval: Israël speelt maar een kleine rol in de Europese economie. Slechts 0,8 procent van de totale EU-goederenhandel gaat naar of komt uit Israël, wat neerkomt op een bedrag van 42,6 miljard euro. "Een tiental miljard betekent niet zoveel voor de EU", zegt Rayp. 

Dat verschil in afhankelijkheid lijkt een sterke troef voor Europa. "De EU zou Israël economisch flink kunnen raken, zonder daar zelf veel schade van te ondervinden", aldus Rayp. 

Maar het gaat niet alleen om hoeveel er verhandeld wordt, maar ook om wat er verhandeld wordt. Israël levert vooral hoogtechnologische goederen aan Europa, zoals software en luchtafweersystemen die belangrijk zijn voor defensie.

"Dat zijn producten die je niet zomaar ergens anders vindt. En net nu Europa zijn defensie-uitgaven verhoogt, zijn die extra belangrijk", legt Rayp uit. "Het gaat om zeer specifieke goederen, van degelijke kwaliteit."

Ook voor België is de handelsrelatie met Israël beperkt: 0,4 procent van onze export gaat naar Israël en 0,2 procent van onze import komt uit Israël. Op zich kleine percentages, maar toch staan we daarmee binnen Europa op de vierde plaats. 

Duitsland is de belangrijkste handelspartner voor Israëlische export van goederen. Voor de import van Israëlische goederen is Ierland de belangrijkste partner. 

Vooral de farma-industrie en de diamanthandel spelen een rol in de handelsrelatie tussen België en Israël. "De diamantsector is een relatief belangrijke sector in ons land met een zeker gewicht", stelt Rayp.

Maar is dat de enige reden waarom ons land terughoudend is om maatregelen te nemen tegen Israël? "Geld kan een deel van de afweging zijn, maar het gaat meer om politieke en ideologische overwegingen", stelt Willem Staes, Midden-Oosten expert bij 11.11.11, de koepel van internationale solidariteit.

En zelfs als de EU beslist om sancties op te leggen aan Israël, dan zullen die de diamantsector toch raken. "België zal dat gewoon moeten slikken, want die sector heeft maar een klein aandeel binnen de totale import", verklaart professor Rayp.

Willem Staes van 11.11.11 vat de voornaamste reden voor het uitblijven van sancties samen in  woorden: "politieke onwil". "Er is geen enkele reden waarom Israël minder streng moet worden aangepakt dan een land als Rusland", stelt hij.

Staes benadrukt dat de Europese landen juridische plichten hebben om handels- en investeringsrelaties tegen te gaan die bezetting in stand kunnen houden. "Europese landen, waaronder België, stellen zich bloot aan juridische vervolging van onder meer het Internationaal Gerechtshof als ze blijven weigeren om maatregelen te nemen."

Barones Regina Sluszny-Suchowolski, voorzitster van het Forum der Joodse Organisaties, begrijpt niet waarom er maatregelen zouden nodig zijn. "Israël is de oorlog niet begonnen, maar krijgt toch alle schuld", vindt ze. Daarmee verwijst ze naar de bloedige terreuraanslag van Hamas op 7 oktober 2023. Dat neemt niet weg dat Israël veel kritiek krijgt vanwege de vele burgerslachtoffers bij de militaire operaties in Gaza. 

Er is verdeeldheid binnen de Europese lidstaten over hoe ze zich tegenover Israël moeten verhouden. Dat bleek dinsdag opnieuw tijdens het overleg: harde maatregelen tegen Israël bleven uit. En unanimiteit is nodig om een sanctie zoals het opschorten van het Associatieverdrag te kunnen opleggen.

De handelsrelaties met Israël en Israëlische bedrijven worden intussen steeds meer in vraag gesteld. "De feiten zijn duidelijk, maar er gebeurt niets, zegt Piet Ruig van FairFin, een organisatie die streeft naar eerlijk en duurzaam financieel beleid. "Het Associatieverdrag wordt niet opgeschort, laat staan dat er echte sancties komen."

Als het Associatieverdrag wordt opgeschort, zouden de invoertarieven voor Israël verhogen met 5 à 10 procent. 

In mei besliste de Europese Unie nog om te onderzoeken of Israël de mensenrechten schendt in Gaza en de Westelijke Jordaanoever. "Het rapport hierover was duidelijk", zegt Staes, "er stond zwart op wit dat Israël zich schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen".

Maar toch raken de lidstaten van de Europese Unie het onderling niet eens over een (gedeeltelijke) opschorting van het Associatieverdrag. "Aangezien zowel sancties als het opschorten van het verdrag unanimiteit in de Europese Raad vereisen, lijkt de kans erg klein dat er verandering komt", zegt Ruig.

Volgens professor Glenn Rayp van de UGent zou een opschorting van het Associatieverdrag Israël wel iets kosten, maar zou dat beperkt blijven. "Voor belangrijke, specifieke producten zoals luchtafweersystemen zouden wij hogere prijzen betalen." De Europese legers hebben namelijk te weinig raketbeveiligingssystemen, dus die hebben ze nodig van Israël. 

Dat bevestigt Willem Staes van 11.11.11, die het opschorten van het Associatieverdrag als "een minimum" omschrijft. "Dat gaat niet over het stopzetten van de handelsrelaties, maar enkel over het intrekken van de voordelen voor Israël."

In België zouden we die verhoogde tarieven amper voelen: "De omvang van de import is daarvoor te beperkt. Enkel echt gespecialiseerde goederen zouden duurder worden", zegt Rayp.

De impact zou kunnen toenemen als Israël zelf tegenmaatregelen neemt, bijvoorbeeld door geen gespecialiseerde defensietechnologie  meer te leveren. Barones Sluszny-Suchowolski, van het Forum der Joodse Organisaties, verwacht dat Israël wel degelijk zo'n stap zou zetten.

"Als je aangevallen wordt, dan moet je je verdedigen. Op welke manier dat ook gebeurt", stelt Sluszny-Suchowolski. Toch verwacht ze niet dat de EU of België snel in de problemen zou geraken door tegenmaatregelen. 

Uiteindelijk draait het debat minder om economische of militaire gevolgen, en meer om politieke keuzes. De vraag is dus niet of sancties economisch haalbaar zijn, maar of er genoeg politieke wil zal zijn om ze effectief op te leggen. Die politieke wil lijkt voorlopig ver te zoeken door de verdeeldheid binnen de Europese Unie.