Dagboek van Anne Frank in de literaire canon: "Indrukwekkend hoe een tiener met zoveel inzicht kan schrijven" 

In de boekenstand van Kazerne Dossin in Mechelen liggen verschillende versies van ‘Het achterhuis’ van Anne Frank. Een voorleesboek voor kleine kinderen in de reeks ‘Little people, big dreams’, een herwerkte versie als stripverhaal, maar ook het origineel. 

“Van het originele dagboek blijf ik wel fan,” zegt directeur Tomas Baum. Hoewel hij het dagboek een eerste keer als tiener niet uitlas. Nu wel. “Ik ben onder de indruk dat iemand op zo’n leeftijd met zoveel inzicht schrijft.”   

Over welk dagboek gaat het? Op 12 juni 1942, haar 13e verjaardag, krijgt het Joodse meisje Anne Frank een rood-en-wit-geruit poëziealbum cadeau. Ze begint er meteen in te schrijven. Kort daarna moet ze met haar gezin onderduiken voor de Duitse bezetter in een ‘achterhuis’ in Amsterdam. 

Meer dan 2 jaar lang houdt Anne een dagboek bij. Het bestaat uit brieven aan Kitty, een fictieve vriendin. De laatste notitie dateert van 1 augustus 1944, drie dagen voor haar arrestatie. Alle onderduikers worden gedeporteerd. Behalve de vader van Anne overleeft niemand de Holocaust. 

“Het is een heel rijk boek,” zegt Tomas Baum. Over veel dingen tegelijk. Over “de persoonlijke ontwikkeling van Anne, zowel intellectueel als relationeel. Over haar ontluikend besef van lichamelijkheid en verliefdheid. Je leest ook over de begrenzing, de beperking van met te veel mensen te moeten leven in een te kleine ruimte. Soms tekent ze bijna karikaturen van haar medebewoners, in hun kleinheid en hun grootsheid.”

“Tegelijk is er de context van het boek, de oorlog. De onderduikers beschikken over een radio en zo komt de buitenwereld binnen.” Tomas Baum haalt een paar voorbeelden aan: “Ze schrijft dat Gandhi in hongerstaking is. En een paar bladzijden verder dat hij daarmee gestopt is. Bij de landing van de geallieerden op Sicilië in 1943 is er enorme blijdschap en verwachting dat de oorlog snel gedaan zou zijn.” 

Anne Frank schrijft boeiend over zichzelf, over de relaties met haar familie en mede-onderduikers én over de toestand in de wereld. “Dat drieluik maakt het een heel interessante cocktail,” vindt Tomas Baum.

Daarnaast is er de vlotte pen van Anne. “Ze hadden een bibliotheek en er kwamen ook nog boeken binnen. Anne was heel belezen, heel talig. Hoewel haar oorspronkelijke moedertaal Duits was, niet Nederlands.” 

Toen Anne op de clandestiene radio vanuit Londen een oproep van de Nederlandse regering-in-ballingschap hoorde om alle dagboeken bij te houden tot na de oorlog, schoot ze in actie. In drie maanden tijd herschreef ze 21 maanden dagboek, om het later te kunnen uitgeven. 

“Ze plakte ook bladzijden dicht die ze blijkbaar niet wilde delen. Dat bewuste redigeren en herschrijven is voor mij de meest tastbare aanduiding van haar ambitie om schrijfster te worden, maar ook van haar morele ambitie om te blijven reflecteren na de oorlog: wat gaan we doen als we dit overleven?” 

Het mag een wonder heten dat het dagboek tot bij ons is gekomen. Alle papieren van Anne waren achtergebleven in het achterhuis, na haar arrestatie. Het was Miep Gies, een medewerkster van haar vader, die alles veilig verstopte en later teruggaf aan vader Otto Frank, de enige van het gezin die terugkwam uit de kampen.

“Hij heeft het nog eens bewerkt voor publicatie. Het ging natuurlijk over zijn dochter en zijn familie en er zijn wel wat dingen uit verdwenen, vooral over de relatie met haar moeder en dingen die met seksualiteit te maken hadden.” Veel later is er wel een volledige versie van het dagboek uitgebracht.  

Gelukkig dat er nog sporen zijn, zoals het dagboek van Anne Frank, zegt Tomas Baum. “De schaal wat toen is gebeurd, is moeilijk te vatten. We zijn daar in Kazerne Dossin elke dag mee bezig. Het blijft een donker gat waarin zoveel mensen gewoon verdwenen zijn.” 

Anne Frank is intussen wereldberoemd en staat symbool voor de hele Jodenvervolging. “Ik ben zelf altijd een beetje van haar persoon weggebleven. Ik vind dat er te veel iconografie is: Anne Frank als icoon of als ‘sticker’. Terwijl ik eigenlijk denk dat er een heel simpel antwoord is: mensen moeten haar dagboek op de juiste leeftijd gewoon lezen. De poespas errond is minder interessant dan het boek zelf, denk ik.”   

Het verhaal van onderduikster Anne Frank is intussen verstript, verfilmd, op het toneel gebracht, zelfs als musical. “Van zodra iemand daar bijvoorbeeld een musical van maakt, begint men te schrappen in het boek en maakt er een eigen verhaallijn van. Eigenlijk instrumentaliseert men het, in functie van doelen die men vandaag heeft.” 

“Ik ben daar zelf geen voorstander van. Ook in ons museum proberen we dat niet te doen, niet met de morele vinger te wijzen en de dingen eenvoudig voor te stellen. Het dagboek van Anne Frank heeft een grote openheid die veel sporen van denken mogelijk maakt. Mensen kunnen best wel wat ambiguïteit en complexiteit aan.”  

'Het achterhuis' heeft het eigenlijk niet nodig om in de literaire canon te staan, vindt Tomas Baum. “Dit boek heeft een hele lange ‘houdbaarheidsdatum’ omwille van de intrinsieke kwaliteit. Het is zo menselijk geschreven. Misschien is er wat weerstand, en wordt hier en daar de vraag gesteld: moeten we die geschiedenis nog kennen? Of: er zijn vandaag toch andere dingen waarvoor we meer aandacht moeten hebben? Wel, de grote kwaliteit van het boek is de openheid; het daagt uit tot gesprek en tot nadenken. Het overleeft de waan van de dag. “

Anne Frank was 15 toen ze werd opgepakt in Amsterdam. Verraden of niet: daar is geen zekerheid over.  Via Auschwitz ging het naar Bergen-Belsen. Daar overleden Anne en haar zus Margot aan tyfus, wellicht in maart 1945. Korte tijd later zouden de Britten Bergen-Belsen bevrijden.

“Ik wil voortleven na mijn dood” schreef Anne Frank letterlijk in haar dagboek. Dat is in meer dan 75 talen vertaald. ‘Het achterhuis’ stond al in de Canon van Nederland, nu ook in de canon van de Nederlandstalige literatuur .