Helft bewoners woonzorgcentra krijgt antidepressiva: "Nood aan medicatie kan lager met meer activiteiten en personeel"

Het gebruik van antidepressiva in woonzorgcentra is al jarenlang stabiel in ons land, maar wel op een heel hoog niveau. 53 procent van de bewoners kreeg in 2024 minstens één keer antidepressiva voorgeschreven. Bijna allemaal gebruiken ze die medicatie chronisch.

Het aantal bewoners dat antipsychotica kreeg voorgeschreven is sinds 2017 wel heel licht gedaald, maar toch zijn dat er nog altijd 1 op de 3. De groep die de medicatie langdurig neemt, bleef even groot.

Over het algemeen gebruiken mensen die meer zorgbehoevend zijn vaker langdurig antipsychotica en antidepressiva. Het gebruik ligt ook hoger bij jongere bewoners tussen 65 en 74 dan bij 75-plussers. Vrouwen nemen dan weer meer antidepressiva dan mannen.

Ook regionaal zijn er verschillen. Vlaanderen scoort voor antidepressiva beter dan het Belgische gemiddelde. In de Vlaamse woonzorgcentra neemt 40 procent van de bewoners chronisch antidepressiva. Dat is een stuk minder dan in Brussel (52 procent) en Wallonië (55 procent), maar nog altijd veel te veel.

De hoge cijfers betekenen nochtans niet dat al die ouderen last hebben van de aandoeningen waarvoor die medicatie bedoeld is, zijnde angst, depressie of psychose.

Uit cijfers van Sciensano blijkt dat zo’n 8 à 9 procent van de 65-plussers lijdt aan angst- en depressieve stoornissen. Dat is minder dan bij jongere leeftijdsgroepen, en toch krijgen ze meer antidepressiva voorgeschreven.

Die worden bij ouderen dan ook meestal niet tegen depressie voorgeschreven. Zo blijkt uit de studie van de Onafhankelijke Ziekenfondsen dat het meest gebruikte antidepressivum Trazodon is: 4 op de 10 bewoners die een antidepressivum nemen, slikken Trazodon.

"Dat is officieel wel een antidepressivum, maar het wordt niet meer voor depressie gebruikt", verduidelijkt ouderenpsychiater Mathieu Vandenbulcke (UPC KU Leuven). "Het wordt voorgeschreven tegen slaapproblemen, omdat het het doorslapen ondersteunt.”

Antipsychotica worden dan weer vooral voorgeschreven om onrust bij dementie te verminderen, ook vooral ’s nachts.

"Nachtelijke onrust is iets waar het personeel in woonzorgcentra heel vaak mee geconfronteerd wordt", zegt professor Vandenbulcke. "Dat is heel belastend als er weinig personeel is ’s nachts. Daardoor wordt medicatie als een alternatief gezien, maar dat is natuurlijk geen goede oplossing."

Toch is het mogelijk om het met minder medicatie te doen. In heel wat woonzorgcentra gebeurt dat ook, want achter de gemiddelde cijfers schuilen grote onderlinge verschillen. 

In het kwart van de centra met het hoogste gebruik krijgt 25 procent van de bewoners chronisch antipsychotica, tegenover maar 13 procent in het laagste kwart. Voor antidepressiva varieert dat van 58 tot 47 procent.

"Dat heeft vooral te maken met de aanpak van de woonzorgcentra", zegt professor Vandenbulcke.

"In een ideale situatie heb je een kleinschalige en huislijke omgeving die afgestemd is op het ritme van de mensen, wordt er rekening gehouden met hun interesses en zijn er genoeg zinvolle activiteiten. Als je dat zo organiseert merk je dat de nood aan antidepressiva en antipsychotica veel lager is."

"Maar ook hier speelt het personeelstekort een cruciale rol", zegt Vandenbulcke. "Om in te zetten op zingeving en om activiteiten te organiseren heb je mensen nodig, en daaraan is in sommige woonzorgcentra een schrijnend gebrek."

Volgens Margot Cloet van koepelorganisatie Zorgnet Icuro moet er op veel fronten een inspanning geleverd worden. "Meer personeel kan daar zeker bij helpen", zegt ze. "Maar de ouderen zelf en de familie verwachten soms ook te snel dat er medicatie wordt voorgeschreven."

Cloet vraagt ook aan de Vlaamse regering om psychologen te kunnen aannemen in woonzorgcentra. "Sommige woonzorgcentra werken nu al samen met een eerstelijnspsycholoog die ouderen komt behandelen. Maar we vragen ook om meer in te zetten op psychologische zorg ín woonzorgcentra. Dat er een psycholoog zou kunnen werken, is heel belangrijk voor ons."

"Psychologen kunnen bovendien ook ter preventie ingezet worden”, zegt professor Vandenbulcke. "Ze kunnen mee zoeken hoe de woonzorgcentra kunnen inzetten op zingeving en op de interesses van de bewoners."

Volgens professor Vandenbulcke is het grootste probleem trouwens niet dat de medicatie wordt opgestart, maar wel dat ze niet wordt afgebouwd:

"Een verhuizing naar een woonzorgcentrum is heel vaak een moeilijk moment. Vaak wordt de thuissituatie onhoudbaar door moeilijk gedrag of omdat de partner uitvalt. Er is een crisis waardoor een antipsychoticum of antidepressivum wordt opgestart. Maar eens de ouderen zich hebben aangepast, wordt die medicatie zelden afgebouwd."

Ook Margot Cloet ziet een belangrijke verantwoordelijkheid voor de artsen: "We zullen met de huisartsen en de coördinerende artsen in de woonzorgcentra moeten overleggen om het voorschrijfgedrag aan te pakken. In sommige centra komen 70 artsen over de vloer. Dat is moeilijk te coördineren, maar we moeten er met hen over in discussie gaan."