195 jaar geleden en nog maar 5 jaar verwijderd van de echt historische verjaardag: de opera die België in lichterlaaie zette

De Belgische Revolutie had geen opera nodig om los te barsten, maar 'De stomme van Portici' heeft wel een handje geholpen. De opvoering van het stuk op 25 augustus 1830 in de Brusselse Muntschouwburg was de brandversneller die veertig dagen later zou uitmonden in de onafhankelijke staat België. Er was geen weg meer terug nadat de zaal bij de vierde akte in lichterlaaie stond, en het tumult een uitweg vond naar het Muntplein. Van revolutionair animo is vandaag niets meer te merken op deze plek van vluchtige passage en weinig respijt. 

Gelukkig blijft het sierlijke witte Muntgebouw met zijn imposante portiek het oog vangen. Samen met het fronton en enkele buitenmuren is het portiek nog het enige resterende stuk dat de smaak van de revolutie heeft geproefd.

De Muntschouwburg onderging sindsdien talrijke transformaties, waarvan de meest ingrijpende de wederopbouw was na een verwoestende brand in 1855. Het gebouw dat in 1830 het decor van de revolutie werd, was toen nog pril. De Franse heersers hadden de oude schouwburg gesloopt, van de lege plek een plein gemaakt en daarnaast de bouw gestart van een moderne zaal voor tweeduizend theaterbezoekers.

Onder Hollands bestuur was de Munt een populaire trekpleister te midden van een bruisende uitgaansbuurt. Opera was volksvermaak, waarbij werd gejoeld, gezongen en gescandeerd, met de gefortuneerden in de loges, de minder gefortuneerden op de staanplaatsen en de havelozen buiten op het plein om een snipper van het spektakel te kunnen opvangen.

De stomme van Portici was een spektakelstuk van de Franse componist Daniel Auber, dat eerst was opgevoerd in de Opera van Parijs en daarna in heel Europa furore maakte. Deze grand opéra in vijf akten grossierde in alles wat een publiek uit de bol deed gaan: uitgelaten aria’s en duetten, groot orkest en koor, massascènes, weelderige kostuums, speciale effecten, pseudohistorische tragiek en een hartverscheurende finale. 

Portici is het stadje aan de voet van de legendarische vulkaan Vesuvius, dicht bij Napels, waar de doofstomme Fenella woonde, samen met haar broer, de jonge visser Masaniello. Als Fenella wordt misbruikt door de zoon van de Spaanse onderkoning van Napels, organiseert Masaniello een volksopstand van Napolitaanse vissers tegen het Spaanse gezag.

In de vierde akte krijgt het publiek te zien hoe de opstandige helden triomferen, tot het verhaal een dramatische wending neemt en het hoofdpersonage Fenella een einde aan haar leven maakt door zich in de Vesuvius te storten.

In de cruciale vierde akte komt het verzet tot een orgelpunt. Masaniello en zijn vriend Pietro zweren het juk van de overheersers omver te werpen en samen zetten ze het krijgszuchtige duet ‘Amour sacré de la patrie’ in. Precies dit moment had het operapubliek al in vele Europese zalen in vervoering gebracht en had het stuk een te duchten reputatie gegeven.

Tijdens verschillende voorgaande opvoeringen in de Muntschouwburg was luidkeels protest te horen tegen het Hollands bestuur, zodanig dat zelfs een verbod werd overwogen. Uit vrees dat zulke ingreep tot nog meer oproer zou leiden, kreeg de opvoering van 25 augustus nog een kans. Infanteristen werden in de kazernes in paraatheid gehouden en enkele ordebewakers hielden de wacht in de zaal.

Van wat er zich die avond in de zaal afspeelde bestaan dozijnen lezingen. Er waren geen camera’s, geen fototoestellen, geen opnameapparatuur, zelfs geen directe getuigenverslagen.

Maar de aantrekkelijkste versie is die waarin de tenor Jean-François Lafeuillade, die de rol van Masaniello vertolkte, zich tijdens het zingen van ‘Amour sacré de la patrie’ zodanig liet opzwepen dat hij van het libretto afweek en de woorden ‘Aux armes’ riep. Waarna de hel losbarstte, de laatste akte niet meer voltooid kon worden, de brandschermen werden neergelaten en het opgewonden publiek naar het intussen volgelopen Muntplein stroomde. 

Wat volgde was een nacht van rellen en plunderingen. Opstandelingen trokken in groepjes door de Brusselse straten en vergaarden aanhang in de herbergen van de volkswijken. Huizen van gezagsdragers en kantoren van de regeringsgezinde pers werden vernield, voedingswinkels maar ook wapenwinkels leeggeroofd. De ordediensten waren onvoorbereid, het leger reageerde besluiteloos en de schutterij was weinig gedisciplineerd.

De burgerij vreesde anarchie en richtte de volgende dag in allerijl een Burgerwacht op om met geweld de opstandelingen te ontwapenen. Het zou deze extralegale burgerlijke macht worden die niet alleen de orde ging herstellen, maar de politieke verhoudingen in Brussel deed kantelen en het burgerlijk verzet tegen koning Willem I organiseerde. Ze zou het begin worden van het Voorlopig Bewind dat een maand later de macht veroverde.

Dat een artistiek werk dergelijk politiek effect heeft, is uitzonderlijk. Zeker met een opera zal het niet nog een tweede keer gebeuren. Maar was wat zich in de Muntschouwburg afspeelde een spontaan protest? Of was het een slim geregisseerde en geplande opstand? Historici zijn het er nooit helemaal over eens geworden. 

Geruchten over opposanten uit de burgerij die het volk in hun herbergen aanstookten, knokploegen organiseerden en zelfs geld toestopten om te revolteren, zijn hardnekkig blijven circuleren. Van een georganiseerde staatsgreep bestaat echter geen enkel bewijs. Nooit werd de actie van 25 augustus opgeëist. In wezen was ze waarschijnlijk een onvermijdelijke escalatie, waarna de lont ontbrandde in het kruitvat België.