Terug naar Grâce-Berleur: 75 jaar geleden stierven 4 mensen bij protest rond de koningskwestie

In 1950 was Grâce-Berleur een uit de kluiten gewassen gemeente van ruim 7.500 inwoners in de industriële rand rond de stad Luik, een bastion van de socialistische partij en allerlei syndicale verenigingen.

In de koningskwestie die België al 5 jaar verscheurde, had het dorp radicaal partij gekozen. Vanwege zijn foute keuzes in de oorlog had Leopold III geen enkel recht meer op de troon, klonk het eenstemmig. Maar niemand voorzag dat Grâce-Berleur een beslissende rol kreeg in de ontknoping van dit wrange nationale geschil, en nog minder dat daarvoor bloed van de dorpsbewoners moest vloeien.

De koningskwestie was al die jaren blijven smeulen in de politiek, in de pers en bij de publieke opinie. Leopold III had sinds zijn deportatie in 1944 geen voet meer op Belgische grond gezet, maar bleef vanuit zijn ballingsoord in Zwitserland koppig hopen op een koninklijke terugkeer.

Tussen de 'leopoldisten' en de 'antileopoldisten' gaapte een alsmaar wijdere kloof. De ene kant organiseerde koningsgezinde stoeten, de andere grimmige betogingen en straatacties.

Op 12 maart 1950 kreeg Leopold III eindelijk het referendum dat hij al zo lang gevraagd had: 57,68 procent stemde voor een terugkeer van de koning: in Vlaanderen 73 procent, in Wallonië slechts 42 procent. Als nooit tevoren wierp het resultaat licht op de diepe verdeeldheid tussen de landsdelen.

Tenminste, zo werd het gepercipieerd, want de cijfers waren gecompliceerder. In Wallonië stemden de provincies Namen en Luxemburg voor de terugkeer, in Vlaanderen verschillende stedelijke centra tegen.

3 maanden later verzilverde de katholieke en koningsgezinde CVP/PSC het succes van het referendum met een klinkende verkiezingsoverwinning. Meteen maakte een parlementaire meerderheid een einde aan Leopolds onmogelijkheid om te regeren en tegelijk aan het regentschap van zijn broer Karel. Op 22 juli begeleidde een grote politiemacht de koning door een koortsachtig Brussel naar zijn thuis in Laken.

De terugkeer zorgde voor een confrontatie zonder voorgaande. Het was het begin van een turbulente week, midden in de zomer, terwijl het land van een welgekomen vakantie had moeten genieten.

De Waalse industriegebieden pakten uit met een algemene staking, waarna het protest escaleerde en de incidenten elkaar opvolgden. Blokkades werden opgeworpen, elektriciteitscentrales en spoorwegen gesaboteerd. Het protest sloeg over naar arbeiderswijken in Brussel, Antwerpen, Gent en Aalst. In de buurt van het paleis van Laken werden opstootjes gesignaleerd.

Een massale mobilisatie van ordediensten en zelfs enkele legereenheden was de repliek van de homogeen katholieke regering van Jean Duvieusart. Bijzonder gealarmeerd was deze nog maar pas aangetreden regering door een rapport van de Staatsveiligheid dat gewag maakte van de aanwezigheid van agitators uit Oost-Europa. De Koude Oorlog klopte inmiddels ook in de Belgische politiek aan de deur.

Staalarbeiders, mijnwerkers en bouwvakkers, in Grâce-Berleur staakten ze allemaal. Winkels waren gesloten, cafés en cinema’s bleven dicht. Fabriek en koolmijn braakten hun dagelijkse atonale symfonie niet langer uit. Het was stil geworden in het dorp.

Zo moest het ook, want de arrondissementscommissaris had op bevel van de nationale regering een samenscholingsverbod uitgevaardigd. Maar zo’n verbod was er nu eenmaal om te breken, dat bleek al spoedig in de hele Luikse regio. 

In de late namiddag van zondag 30 juli besloot de lokale socialistische volksvertegenwoordiger Simon Paque het verbod naast zich neer te leggen. Grâce-Berleur verdiende te weten dat de staking een buitengewoon succes was. Vanop een klein balkon boven café La Boule Rouge sprak hij een vijfhonderdtal inwoners toe die zich verzameld hadden op het tegenoverliggend plein.

Prompt daagde een blauwe combi met een dozijn rijkswachters op. De bijeenkomst was verklikt.

Een poging om Simon Paque op het trottoir van La Boule Rouge te arresteren liep in een mum van tijd uit de hand. Demonstranten reageerden furieus, rijkswachters voelden zich in het nauw gedreven en dreigden met de wapens.

Over wat er precies is gebeurd, is de mist nooit helemaal opgetrokken. Op zijn achtennegentigste vertelde rijkswachtoverste Oscar Millet voor het eerst zijn kant van het verhaal in de krant La Libre. Alles was faliekant fout gegaan na een poging om een waarschuwingsschot in de lucht af te vuren. 

Het bewuste schot trof de 36-jarige mijnwerker Albrecht Houbrechts. In de daaropvolgende chaos vielen nog 3 slachtoffers door kogels van de rijkswachtbrigade: de jonge trucker Henri Vervaeren, de elektricien Joseph Thomas (die pas 6 dagen later zou sterven), en de onfortuinlijke gastarbeider Pierre Cerepana die van een afstand met de fiets in de hand het spektakel gadesloeg.

Razendsnel bereikte het nieuws van de dodelijke confrontatie Brussel. Al vroeg in de avond klopten de socialistische kopmannen Van Acker en Spaak bij eerste minister Duvieusart aan en verwittigden hem dat het zo niet langer verder kon. De doden van Grâce-Berleur dreigden van de voor 1 augustus aangekondigde Mars op Brussel een gewelddadige veldslag te maken.

Het angstbeeld van een nakende burgeroorlog maakte de regering duidelijk dat het moment van handelen aangebroken was. Daarbij was een cruciale rol weggelegd voor één man, de koning zelf. 

Wat volgde ging de annalen in als de Nacht van Laken, de zenuwslopende nacht van 31 juli op 1 augustus waarin ministers en andere politieke prominenten voortdurend heen en weer pendelden tussen de Wetstraat en Laken, en Leopold III nog enkele ultieme pogingen deed om zich te handhaven.

Pas wanneer de zon alweer opkwam, besefte de koning dat zijn situatie uitzichtloos was geworden. In een communiqué deelde hij mee dat hij bereid was tot troonsafstand ten voordele van zijn eigen zoon, kroonprins Boudewijn.

De slotscène van de koningskwestie werd het prototype van het Belgisch compromis. Een meerderheid kon haar macht niet doordrukken zonder de minderheid een evenredig deel van die macht te gunnen. Vlaanderen bleef echter achter met een onbehaaglijk gevoel. Historicus Theo Luykx beschreef het als het gevoel ‘dat revolutionaire praktijken van een minderheid bij machte waren het pleit in België te winnen’.

Vincent Dujardin en Mark Van den Wijngaert zagen in de afloop van de koningskwestie een versterking van de Waalse identiteit en tegelijk een Vlaanderen dat verontwaardigd achterbleef, de kiem van "jarenlange conflicten tussen de gemeenschappen en binnen de partijen".

De nog unitaire CVP-PSC bleef achter met een kater. Dat de partij ondanks haar electoraal overwicht had moeten zwichten, was het begin van nieuwe scheuringen in de partij.

Stakingen en sabotages verdwenen na de ontknoping in Laken als sneeuw voor de zon. "Heden werkhervatting", gebood de vakbondsorganisatie ABVV in de kranten.

In Grâce-Berleur groeide de begrafenis van de 3 doden uit tot een indrukwekkend ceremonieel. Hun lichamen lagen opgebaard in La Boule Rouge, dat voor de gelegenheid was omgebouwd tot een in het zwart gehulde rouwkapel. Aan de muren hingen de foto’s van de slachtoffers met het niets verbloemende onderschrift dat ze waren gestorven voor de vrijheid van het Waalse volk.

De straat van het café was een laan van bloemenkransen geworden. Een sportvliegtuig had boven Grâce-Berleur zelfs bloemen uitgeworpen. Honderdduizend mensen zouden die dag naar het dorp zijn gekomen, onder wie tientallen socialistische prominenten. De op een heuvel gelegen begraafplaats van Grâce-Berleur kleurde zwart door de massa en in de verte leek het alsof de even zwarte mijnterrils mee rouwden.

5 jaar later besloot het gerechtelijk onderzoek dat de rijkswachters op de meest noodlottige dag uit de geschiedenis van Grâce-Berleur hadden gehandeld uit wettelijke zelfverdediging. De zaak werd geklasseerd.

Op een steenworp van 'La Boule Rouge' verrees in 1951 een monument met de ontwapenende vermelding: ‘Frères, salut.’ Voor het café zijn nog altijd de ingemetselde straatstenen te zien met de namen van de slachtoffers, exact op de plaats waar ze gevallen zijn.

Tientallen jaren was 30 juli de dag van herdenkingsplechtigheden en optochten. La Boule Rouge bleef al die jaren een volks arbeiderscafé waarvan de gevel bij elke verkiezing was volgeplakt met socialistische affiches. 

Maar de arbeidersklasse van toen is niet meer die van vandaag. Met de jaren verouderde het cliënteel. In 2023 onderging La Boule Rouge het lot van steeds meer cafés in het land: de sluiting en de verkoop van het pand.

Er was zelfs geen genade voor de gedenkplaat aan de muur, die na meer dan zeventig jaar plompweg werd gedumpt. Maar net toen alle hoop vervlogen leek voor dit stukje naoorlogs erfgoed, kreeg het pand een opknapbeurt, een lik verf en daarna een heropening als gemoedelijk café-restaurant. Ook de gedenkplaat keerde terug, ditmaal zelfs met gouden inscripties.