Zal stopzetten inschakelingsuitkering jongeren sneller aan het werk zetten? "Je wordt met rug tegen muur gezet"

Ruben Kellens, toen 26 jaar, kreeg midden 2014 te horen dat hij riskeerde om in januari 2015 zijn inschakelingsuitkering te verliezen. Hij had een diploma middelbaar onderwijs, maar vond moeilijk een job. In die periode was er grote jeugdwerkloosheid, vertelt hij, en het was niet makkelijk om aan werk te geraken.

Hoewel hij zelf actief naar werk zocht, zorgde die boodschap toch voor veel stress, vertelt Ruben. "Je wordt met je rug tegen de muur gezet, dat kan motiverend werken, maar ik kan me inbeelden dat er jongeren zijn waarbij dat dat averechts werkt."

Bij de VDAB werd er op dat moment geen extra begeleiding voorzien voor jongeren die dreigden hun inschakelingsuitkering te verliezen. De opvolging kon beter, vindt Ruben, en vooral persoonlijker. "Ik zag toen 1 keer per maand mijn begeleider bij de VDAB en de ene keer was dat Marie en de volgende keer Annemie. Dat was echt niet bevorderlijk om alle info te hebben."

Maar de doorbraak voor hem kwam er met de oprichting van een nieuw project voor jonge schoolverlaters: het KRC Genk Leercentrum in samenwerking met de VDAB, het ACV en Agora. Die hanteerden een heel andere aanpak. "Zij hadden vooral aandacht voor het mens zijn: sterker staan als mens en daardoor ook sterker staan op de werkvloer en de arbeidsmarkt. Dat is mijn geluk geweest."

In het leercentrum leerde Ruben beter solliciteren en volgde hij ook stages. Uiteindelijk deed hij het traject van 6 maanden niet uit, maar kon hij al vroeger aan de slag bij de gemeente Maasmechelen op de dienst diversiteit. Toen dat contract afliep wees zijn begeleidster bij de VDAB hem op 2 vacatures bij de gemeenten Tongeren/Borgloon op de dienst preventie en veiligheid. 

Ruben solliciteerde er, deze keer meer zelfzeker en met  een stevige bagage aan sollicitatietraining en hij haalde de job binnen. 9 jaar later werkt hij er nog altijd als gemeenschapswacht. En is hij heel tevreden over zijn werk.

Was die verstrenging van de inschakelingsuitkering indertijd dan een goeie zaak? Ruben ziet plus- en minpunten. "Zelf was ik al actief op zoek naar werk", zegt hij, "maar voor sommigen was het wel het teken om in gang te schieten." 

Maar als je zo’n maatregel neemt, moet je ook wel voor een opvangnet zorgen, vindt Ruben. "Niet iedereen is in staat om initiatief te nemen, er zijn mensen met een grotere rugzak die meer intensieve begeleiding nodig hebben op dat vlak. Zelf heb ik het geluk gehad om op het juiste moment, de juiste mensen ontmoet te hebben."

Dat zo’n opvangnet echt noodzakelijk is, ondervond Katleen Jans uit Borgloon. Zij had al zeker 30 jobs uitgeprobeerd, maar kreeg telkens te horen dat ze te traag werkte. Toen ze 10 jaar geleden, ze was toen 38, hoorde dat ze haar inschakelingsuitkering dreigde te verliezen was dat een slag in het gezicht, vertelt ze: "Doordat ik al veel moeite had om een job te vinden, was dat wel even schrikken. Ik dacht wat nu? Ik heb me altijd gehouden aan de regels, ga naar de VDAB, doe moeite en dan krijg je zoiets."

Uiteindelijk kwam het niet zover. Katleen krijgt nu een beschermingsuitkering, die wel om de 2 jaar opnieuw moet worden verlengd. Voorwaarde is dat ze zo’n 14 uur per week onbetaald vrijwilligerswerk doet bij vzw 't Heft in Sint-Truiden. Mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, zoals Katleen, kunnen daar terecht voor een zinvolle arbeidsbesteding. 

In het arbeidscentrum doet ze licht industrieel werk zoals kleine verpakkingen voor Colruyt of Aldi. Het liefst had Katleen gewerkt in een beschutte werkplaats, waar ze toch wat geld zou kunnen verdienen en dan eindelijk, na al die jaren gaan samenwonen met haar vriend. Nu woont ze nog bij haar ouders thuis om financiële redenen. Maar ook een beschutte werkplaats is te hoog gegrepen, krijgt Katleen te horen. 

Maar ze is heel dankbaar dat ze terechtkan in 't Heft. Er is niet alleen het werk dat structuur biedt, maar ook de sociale contacten daar vindt ze heel belangrijk. "Ik zit hier echt goed, ik krijg hier een goeie begeleiding", besluit Katleen. 

De regering-De Wever wil de inschakelingsuitkering voor jongeren beperken tot 1 jaar. Nu is dat 3 jaar.  Ook wordt de wachttijd korter. In plaats van 1 jaar wordt dat een half jaar. En in dat half jaar zullen de jongeren 2 keer van de VDAB een positief advies moeten krijgen dat ze wel degelijk actief zoeken.

Concreet zullen door deze verstrenging volgens een schatting van de RVA zo’n 13.000 jongeren al op 1 januari volgend jaar hun uitkering verliezen. 

Eind 2014 schafte de regering-Michel het recht op een inschakelingsuitkering af voor 2 groepen:

• Voor jongeren ouder dan 25 jaar

• Voor jongeren die nog geen 21 jaar oud zijn en geen diploma middelbaar onderwijs hebben

De regering deed dit omdat ze ervan uitging dat het schrappen van deze uitkering jongeren ertoe aanzet om harder te zoeken naar werk, maar ook om beter hun best te doen op school en niet vroegtijdig de school te verlaten. Maar is dat ook gelukt?

Hooggeschoolde schoolverlaters verwerven sneller hun diploma en vinden sneller een baan, blijkt uit een evaluatie van die maatregel door professor Bart Cockx (UGent). Maar vaak gaat het om jobs van heel korte duur. Voor kortgeschoolden had de hervorming geen enkel effect, niet op tewerkstelling, en ook niet op onderwijsresultaten. 

Intussen wijst verder onderzoek uit dat er wel een verschil is tussen kortgeschoolde mannen en vrouwen. In tegenstelling tot jonge mannen vinden jonge vrouwen wel vaker een job, maar het gaat meestal om parttimewerk.

Ook opvallend is dat het stopzetten van de inschakelingsuitkering voor jonge mannen een aanleiding is om thuis te blijven wonen en mee te genieten van het inkomen van hun ouders. Jonge vrouwen gaan sneller thuis weg en vinden ook sneller een partner om mee samen te wonen. 

Welk effect verwacht professor Cockx van de hervorming van de regering-De Wever? "Doordat de regering de wachttijd inkort tot een half jaar (in plaats van 1 jaar nu, red.), is het effect moeilijk te voorspellen", zegt  professor Bart Cockx (UGent). "Doordat jongeren onder grotere druk zullen staan om snel een job aan te nemen, zullen ze wellicht genoegen nemen met minder goeie jobs en zal hun tewerkstelling dus minder duurzaam zijn."

"Je moet nadenken over hoe je jongeren al vroeg kan laten kennismaken met de werkvloer", zegt professor Cockx. "In Duitsland is de jeugdwerkloosheid maar één derde van wat ze hier is en ook Nederland doet het een pak beter met 9 procent jeugdwerkloosheid in plaats 17 procent bij ons. Duaal leren, leren deels op de werkvloer en deels op de school, is in Duitsland heel sterk ingeburgerd, daar kunnen we dus nog van leren."

"En als jonge schoolverlaters toch geen werk vinden, moet je hen zo snel mogelijk begeleiden en duidelijk maken welke attitudes werkgevers verwachten en hen zelf ook meer realistische verwachtingen van de arbeidsmarkt doen krijgen."

Het is lang niet voor het eerst dat de inschakelingsuitkering hervormd wordt. Tot 2012 stond geen tijdslimiet op de uitkering. Wie ze kreeg en aantoonde dat hij op zoek was naar werk kon ze zijn hele loopbaan lang krijgen.

De regering-Di Rupo besliste de uitkering na 3 jaar stop te zetten. De hervorming is van kracht sinds januari 2012 waardoor mensen in januari van dat jaar voor het eerst hun uitkering zagen uitdoven. Kwetsbare groepen zoals wie medische, mentale, psychische of psychiatrische problemen heeft en arbeidsongeschikten konden wel een verlenging aanvragen

De regering-Michel heeft de voorwaarden nog verstrengd. Wie ouder is dan 25 jaar kan sinds 1 januari 2015 de uitkering niet langer aanvragen. De redenering was dat wie ouder is dan 25 jaar lang gestudeerd heeft en sowieso werk zal vinden. Wie jonger is dan 21 jaar moet dan weer een diploma middelbaar kunnen voorleggen. De idee was dat jongeren dan meer hun best zouden doen om een diploma middelbaar onderwijs te halen.