Sinds 3 juli vorig jaar mogen plastic drankflessen in de Europese Unie enkel nog verkocht worden met een dop die vastzit aan de fles. De maatregel moet voorkomen dat losse dopjes in de natuur belanden: op stranden, in parken, of langs de weg. Voor heel wat consumenten blijft de vastzittende dop een bron van ergernis. Wat heeft de maatregel intussen opgeleverd, 1 jaar later?
Vastzittende dop exact 1 jaar verplicht op plastic flessen: heeft het ondanks de ergernis ook nut gehad?
Rob Heirbaut
Gepubliceerd:
In het kort:
Sinds juli vorig jaar zijn plastic drankflessen in de EU verplicht met een vastzittende dop, om zwerfvuil te verminderen.
In Oostende en op Nederlandse stranden worden nu veel minder losse doppen gevonden, maar tegelijk stijgt in Zweden het aantal losse doppen door protest.
Los van anekdotische tellingen, zijn er nog geen officiële cijfers.
In heel Europa is er veel kritiek van consumenten, een officiële evaluatie volgt pas in 2027.
In Oostende zien ze na 1 jaar een duidelijk verschil, zo stellen de vrijwilligers van Proper Strand Lopers. Tijdens de zomermaanden trekken ze het strand op om afval op te rapen dat door strandgangers is achtergelaten. Ze ruimen vooral het stuk tussen de Strekdam en het Kursaal op, dat in de zomer druk bezocht wordt.
Hun focus ligt op het strand tot aan de vloedlijn. "Afval dat daar ligt, wordt bij vloed door het water meegenomen in zee", zegt Kevin Pierloot, voorzitter van Proper Strand Lopers.
Na het rapen, sorteren ze het afval. Maandag, toen VRT NWS een dag meeliep, was het nog relatief rustig op het strand, toch is het al een indrukwekkende hoeveelheid: plastic flesjes, wijnflessen, 2 champagneglazen, sigarettenpeuken, maar ook achtergebleven speelgoed en zelfs een zonnebril.
Aan bijna alle plastic flesjes zit de dop nog vast. En, opvallend: de vrijwilligers vonden maar 1 losse dop in het zand. "Vorig jaar vonden we er zeker 20 op zo’n avond, nu maar 1. De maatregel werkt", concludeert Kevin Pierloot.
Proper Strand Lopers vinden minder dopjes op het strand
3 keer meer losse doppen in Zweden
Niet alleen aan onze kust, ook op de Nederlandse stranden merkt men een verschil. De Nederlandse organisatie Stichting De Noordzee stelde tijdens een opruimactie op Nederlandse stranden in augustus vorig jaar al een daling vast van het aantal gevonden doppen. Sommige frisdrankproducenten schakelden al in 2023 over naar flessen met vastgemaakte doppen.
In Zweden was er een tegenovergesteld resultaat. Daar vond de organisatie Håll Sverige Rent (Hou Zweden Netjes, red.) in 2024 langs de westkust 144 dopjes per 100 meter strand, 3 keer meer dan in 2023 (46).
"Dat komt omdat veel mensen de doppen uit protest losrukken", zei een experte aan de Zweedse krant Aftonbladet .
"Het is nog te vroeg om echte conclusies te trekken", nuanceert Johanna Ragnartz. Zij is de CEO van Hou Zweden Netjes, en ook voorzitter van Clean Europe Network. "De verplichting om dopjes vast te maken geldt pas vanaf juli 2024. Onze cijfers in Zweden gaan over heel 2024. We zullen de metingen van 2025 moeten afwachten."
Bekijk: Zweeds Europarlementslid roept op om de verplichting van vastzittende dopjes te herbekijken
Het oordeel van de consument: slechter dan vroeger
Voorlopig blijft het bij anekdotische tellingen. Ook in ons land is het voorlopig niet mogelijk om conclusies te trekken: de data ontbreken nog. Dat geldt evenzeer voor de Europese instellingen. Zo liet de Europese Commissie aan onze redactie weten dat een eerste evaluatie nog niet aan de orde is.
De evaluatie komt er in 2027, dan over de hele wetgeving over wegwerpplastic. De wet uit 2019 verbood niet alleen de losse dop, maar ook plastic rietjes, bestek, borden, oorstokjes en dergelijke. Eind dit jaar komt er een oproep van de Europese Commissie, zodat iedereen (van consument tot fabrikant of milieu-activist) zijn of haar eigen evaluatie kan insturen.
Emotioneel was het effect afgelopen jaar wél goed te meten. Op sociale media hebben heel wat mensen, in heel Europa, laten blijken dat ze de vastzittende doppen maar niets vinden. Hinderlijk bij het drinken, morsen bij het uitgieten. Sommigen knippen de dop los, anderen rukken hem los. Veel mensen vragen zich af of de maatregel wel effectief bijdraagt tot een proper milieu.
In Duitsland is er in mei zelfs een enquête over gehouden bij de bevolking. Daaruit bleek dat 63 procent van de Duitsers de vastzittende dop slechter vinden dan een losse dop. Dat de vastzittende dop beter is voor het milieu vindt 47 procent van de Duitsers onzin. 20 procent van de Duitsers zegt flessen met een vastzittende dop te mijden.
Kritiek uit politieke hoek
Die kritiek van de bevolking is ook sommige politici niet ontgaan. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz gaf de vastzittende dopjes, in een speech op het congres van de Europese Volkspartij, als een voorbeeld van overbodige maatregelen waar Europa volgens hem de burger niet mee moet lastigvallen.
De maatregel was nochtans in 2019 met een overweldigende meerderheid én met steun van de Europese Volkspartij goedgekeurd in het Europees Parlement. 26 lidstaten stemden ook voor de wet, alleen Hongarije onthield zich.
Na het lezen van de cijfers in de Zweedse pers over de stijging van het aantal gevonden doppen, stelden 5 conservatieve Europarlementsleden uit Zweden, Denemarken en Estland enkele schriftelijke vragen aan de Europese Commissie. Eén daarvan: is de Europese Commissie bereid om de wet aan te passen of in te trekken, nu in Zweden blijkt dat de maatregel niet werkt?
In haar antwoord op deze vraag zegt de Commissie dat er nog meer monitoring nodig is, voor er een wetenschappelijk juiste inschatting gemaakt kan worden van de impact van de maatregel. De resultaten van 1 onderzoek (in Zweden) mogen niet tot de algemene conclusie leiden dat de maatregel zonder effect is in de hele EU, zegt de Commissie nog.
Meer doppen gerecycleerd
Wat vinden de producenten van frisdranken van de verplichting waar ze sinds 3 juli vorig jaar aan moeten voldoen?
"We hebben fors geïnvesteerd om onze verpakkingen aan te passen aan de wetgeving. We begrijpen dat het soms even duurt om aan de nieuwe doppen te wennen. Maar we zien dat de geleidelijke transitie naar vastzittende doppen positieve resultaten afwerpt", zegt Nicholas Hodac, directeur-generaal van UNESDA Soft Drinks Europe.
Hij verwijst naar cijfers uit Denemarken. Daar krijg je statiegeld wanneer je een plastic fles terugbrengt. Vroeger zaten er doppen op 90 procent van de teruggebrachte flessen. Sinds de invoering van de Europese verplichting om doppen vast te maken, is dat percentage gestegen naar 99 procent. Hierdoor wordt er meer plastic gerecycleerd.
Losse doppen in blauwe zak worden (wellicht) niet gerecycleerd
In Vlaanderen is er (nog) geen statiegeldregeling voor plastic flessen. Ze worden ingezameld via de blauwe zak. Recyclageorganisatie Fost Plus heeft er geen zicht op, of er nu meer of minder doppen worden ingezameld.
Wie de vastzittende dop eraf knipt, schroeft toch best de dop er weer op.
Valerie Bruyninckx, woordvoerder van Fost Plus
"Maar", zegt Fost Plus-woordvoerder Valerie Bruyninckx, "wie de vastzittende dop eraf knipt, schroeft toch best de dop er weer op. Wat in de blauwe zak zit wordt in een eerste stap gesorteerd in een trommelzeef. Losse doppen zijn te klein, en verdwijnen vaak door de gaten van de zeef. Ze belanden zo bij het residu, en worden niet gerecycleerd."
Ook buiten Europa groeit de aandacht voor dit soort maatregelen. De Europese wetgeving krijgt misschien navolging in de Verenigde Staten. In het parlement van Californië heeft een senator van de Democraten een wetsvoorstel ingediend om ook daar vastzittende doppen te verplichten vanaf 2027.
