Van 'Pluk van de Petteflet' tot Jeroen Brouwers: vernieuwde canon van Nederlandstalige literatuur zet nieuwe klassiekers in de kijker

Vijf jaar na de vorige lijst is het nu de 3e keer dat de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (KANTL) een literaire canon samengesteld heeft met 50 werken van groot historisch literair belang. 

Om de lijst te halen, moet de auteur dood zijn. De titel moet minstens 25 jaar oud zijn, literair uitzonderlijk zijn, cultuur-historisch, maar ook actueel relevant en nog altijd leesbaar. 

Het oudste literaire werk dat in de lijst is opgenomen, zijn de 'Liederen' van Hadewijch (13e eeuw), het jongste (meest recente) is 'De ontdekking van de hemel', de roman van Harry Mulisch uit 1992. 

Net als bij de vorige editie zijn er nieuwkomers, maar onvermijdelijk dus ook afvallers. Zo staat Hugo Claus er maar met 1 titel meer in. Dat is 'De Oostakkerse gedichten', Oerklassieker 'Het verdriet van België' heeft dus plaats moeten ruimen voor ander literair schoons. Ook van Vondel blijft er slechts 1 werk over: 'Lucifer' (uit 1654). 

En ook 2 van de 3 nieuwkomers uit de vorige editie zijn opnieuw verdwenen: 'Van de koele meren des doods' van Frederik van Eeden en 'Turks fruit' van Jan Wolkers. Van Eeden staat nu wel op de lijst met een ander boek: 'De kleine Johannes'. 'Pallieter' van Felix Timmermans (uit 1916 en in 2020 toegevoegd) is wel een blijver. 

Niet in steen gebeiteld

"Van bij het begin is gezegd dat het een dynamische canon is, geen lijst die in steen gebeiteld is", zegt Kristien Bonneure, lid van de canoncommissie van de KANTL.

"En er is best wel wat veranderd. Er zitten veel nieuwe boeken in, ook van nieuwe namen, en in zijn geheel is de canon wat evenwichtiger, met wat meer recentere boeken of meer vrouwelijke auteurs. Stuk voor stuk essentiële werken, pareltjes uit onze literatuur, om te herontdekken of te ontdekken."

Er zijn ook een paar nieuwe categorieën toegevoegd: ego-documenten/dagboeken en kinder- en jeugdliteratuur. Nu staat 'Het achterhuis'  van Anne Frank uit 1947 voor het eerst in de canon. De getuigenis 'De dagboekbrieven' van Anne Frank die begin jaren 40 ondergedoken leefde in Amsterdam, is het Nederlandstalige boek dat het meest in andere talen vertaald is. 

Ook 'Pluk van de Petteflet', al decennialang een vaste voorleeswaarde in heel veel gezinnen, staat er nu in. 

"Annie M.G. Schmidt heeft Pluk in 1971 geschreven", zegt Bonneure. "Het was toen een speels en gedurfd verhaal, en het is dat nog altijd. Thema’s als samenleven met veel verschillende mensen en dieren of je verzetten tegen het verdwijnen van een park: dat is actueler dan ooit.  Een evergreen voor jong en oud."

Dichter Herman de Coninck duikt voor het eerst op in de canon met zijn bundel 'Met een klank van hobo' en ook 'Bezonken rood' van Jeroen Brouwers, over zijn jeugdjaren in een Japans interneringskamp, staat erin. 

Na de vorige editie was er een oproep om "de blinde vlek" in te vullen. "Wijs ons op het werk dat we gemist hebben", zei commissievoorzitter Erik Vlaminck toen. Er zijn volop suggesties binnengekomen en de commissie heeft er wel degelijk rekening mee gehouden.

Want in de vorige canon stonden bijvoorbeeld amper 5 titels van vrouwen. Dat is nu wel anders, met onder anderen 'Een revolverschot' van Virginie Loveling, 'Eva' van Carry van Bruggen, de "Nederlandse Virginia Woolf" en 'Het bittere kruid' van Margo Minco als nieuwkomers in de lijst.

'Het bittere kruid' is een aangrijpend relaas van de Jodenvervolging in Amsterdam, gebaseerd op Minco's eigen ervaringen. Het boek wordt vaak gelezen op school, is in vele talen vertaald en werd verfilmd in 1985. 

Ook 'Het jongensuur' van Andreas Burnier is een nieuwkomer in de lijst die zich afspeelt tegen de achtergrond van WO II. Ook dit is een autobiografisch verhaal over een meisje dat voortdurend moet onderduiken tijdens WO II en zich eerder jongen dan meisje voelt. In totaal staan er nu 13 vrouwelijke auteurs in. 

Voor het eerst is er ook een werk van een schrijver van kleur opgenomen in de canon: 'Dubbelspel' van Frank Martinus Arion uit Curaçao.

Maar toch zijn het niet alleen nieuwe, recente werken die er bij komen. Zo staat het Middelnederlandse verhaal over een zwarte ridder 'Moriaen' er nu in en 'De historie van Sara Burgerhart' van Betje Wolff en Aagje Deken: een soort van "young adult"-brievenroman, maar dan uit de 18e eeuw.

Hoewel er veel over gepraat is, is er uiteindelijk ook beslist om niet nog meer boeken in de canon op te nemen. Het zijn er 50 gebleven. Met opnieuw de toevoeging + 1, de "blinde vlek".

"Het was allerminst gemakkelijk om ons te beperken tot 50 titels", zegt Bonneure. "Na heel veel herlezen en discussiëren hebben we dan toch scherpe keuzes gemaakt, soms met pijn in het hart. Maar 50 is een mooi rond getal. De canon moet je zien als een etalage van oude en nieuwe klassiekers uit de Nederlandstalige literatuur. Maar achter die etalage zit een riante winkel met alle boeken die op de vorige canons prijkten en nog veel meer."   

De canon als inspiratielijst dus, en als een uitnodiging om zelfs nog eens te gaan zoeken naar (al dan niet vergeten) Nederlandstalige parels in je persoonlijke boekenkast of in de bibliotheek.