Wie in Afrika rondreist kan er niet omheen: overal worden wegen, bruggen en soms zelfs halve steden opgetrokken door Chinese bouwbedrijven, die vaak werken met Chinese arbeiders. Omgekeerd vertrekken bodemschatten als koper, kobalt, lithium al jaren massaal richting China, als grondstof voor de batterij-industrie. Hoe hecht en hoe evenwichtig is de relatie tussen het Afrikaanse continent en China? En is China de nieuwe kolonisator van Afrika?
Er gaat geen dag voorbij of China zit in het nieuws. Maar kennen we het land echt? Begrijpen we hoe de Chinezen denken, wat ze willen, hoe het eraan toegaat in de Chinese samenleving én welke invloed dat heeft op ons leven? VRT NWS-experten Tom Van de Weghe en Veerle De Vos zoeken het uit in de maandelijkse podcast 'China voorbij de muur'.
In het kort:
Chinese bedrijven bouwen massaal infrastructuur in Afrika, zoals wegen, bruggen en fabrieken, vaak met eigen arbeiders.
China is sinds 2000 de grootste handelspartner en kredietverstrekker van Afrika, wat leidt tot economische groei maar ook tot hoge schulden voor veel landen.
Onderzoekers benadrukken dat de relatie tussen China en Afrika complex is: "China beïnvloedt de politiek van Afrikaanse landen niet zoals het Westen dat tijdens de koloniale periode wel deed," zegt Stacey Links, onderzoekster aan de universiteit van Leiden.
Wie geregeld door Afrika reist kan er niet naast kijken: wegen, spoorlijnen en stadions die worden opgetrokken door Chinese arbeiders. Maar die aanwezigheid is niet nieuw, zegt Afrika-expert Katrien Vanderschoot van VRT NWS: "Bij de viering van 50 jaar onafhankelijkheid van Congo in 2010 was de Boulevard du Trente Juin helemaal geasfalteerd door de Chinezen. Een paar maanden later zaten er al grote gaten in het asfalt."
Maar ook in de mijngebieden in het zuidoosten van Congo is er al langer een grote aanwezigheid van Chinese bedrijven. "Kabila sloot in 2008 een megadeal met China: 6 miljard dollar investeringen in ruil voor riante mijnconcessies. Wegen en elektriciteitsleidingen lopen er van de mijn naar de haven, vanwaaruit de kostbare grondstoffen vertrekken." zegt Vanderschoot. "In de dorpen daartussen hebben de inwoners vaak niet genoeg elektriciteit om een lamp te doen branden."
Ook collega Stijn Vercruysse zag de afgelopen jaren tientallen Chinese projecten in Afrika. "Zo kwam ik enkele jaren geleden in de Keniaanse hoofdstad Nairobi terecht op een werf waar een Chinese firma het hoogste gebouw van Oost-Afrika aan het bouwen was. De Chinese arbeiders woonden allemaal in de kelder van dat gebouw, met 10 in een klein kamertje. Ze hadden daar een soort woonkamer ingericht met Chinese decoratie en daar was dan een Afrikaanse kokkin Chinees aan het koken voor hen".
Over het algemeen is het een relatie die gebaseerd is op vraag en aanbod. En de vragen ontstaan echt vanuit Afrika.
Stacey Links, coördinator van het Afrika-Azië programma aan de Universiteit Leiden
Maar het blijft niet bij bouwprojecten of mijnen. "In Ethiopië zijn ook Chinese industrieterreinen. Ik heb daar een Chinese autofabriek bezocht waar ze Chinese auto's van de band laten rollen die ze dan verkopen in Ethiopië of exporteren. Ik heb Chinese staalfabrieken gezien waar voornamelijk Ethiopiërs werken maar waar de ploegleiders Chinezen waren. Ook in Ghana bestaan zulke fabrieken", zegt Vercruysse.
Beluister hier de nieuwste aflevering van de podcast:
Schuldval diplomatie
In 2000 richtten China en meer dan 50 Afrikaanse landen de FOCAC op, het Forum voor Chinees-Afrikaanse Samenwerking. Sindsdien ontpopte China zich tot de grootste handelspartner van het Afrikaanse continent en een belangrijke kredietverstrekker. Van 2000 tot 2022 leende China ongeveer 170 miljard dollar aan Afrikaanse landen. Op de laatste topontmoeting in september 2024 beloofde Peking om Afrika de komende drie jaar met 50 miljard dollar financieel te ondersteunen, via kredieten en investeringen.
Als gevolg daarvan kijken veel Afrikaanse landen vandaag aan tegen een grote schuldenberg. De armste landen van de wereld moeten dit jaar 19 miljard euro terugbetalen aan China, een groot deel daarvan zijn Afrikaanse landen. Critici hebben het over "schuldvaldiplomatie". Maar Tracey Links, een Zuid-Afrikaanse onderzoekster aan de universiteit van Leiden, nuanceert dat: "China zit met elk van die landen aan tafel om een oplossing te vinden. Dat kan gaan over uitstel van terugbetaling of de daling van de rentekosten. Er zijn meerdere opties".
Kenia heeft zich dankzij de Chinese leningen op 10 jaar tijd ontwikkeld tot een middeninkomensland
Timothy Makori, assistent-professor aan de Universiteit Maastricht
Maar waarom sluiten Afrikaanse landen massaal leningen af met China? "Het grote belang voor Afrika is ontwikkeling, economische vaardigheden en economische vooruitgang. En daar levert China best wel wat af, vooral als we kijken naar infrastructuur", zegt Tracey Links. "Infrastructuurwerken leveren niet meteen veel winst op, dus Westerse bedrijven staan niet te popelen om ze uit te voeren. Maar China denkt op lange termijn. Ze hebben tijd."
Bodemrijkdommen en zwak bestuur
Nog een verschil met het Westen is dat China geen voorwaarden stelt aan zijn hulp. China levert af wat Afrikaanse landen vragen, zonder politieke inmenging. Vooral in mijngebieden, zoals in Congo, leidde de Chinese aanwezigheid tot sociale spanningen – over werkomstandigheden, over landrechten en over milieuschade. In Kolwezi werden tienduizenden mensen zonder afdoende compensatie uit hun huis gezet bij de uitbreiding van de plaatselijke mijnactiviteiten.
Volgens de Keniaanse professor Timothy Makori gaat het om cowboypraktijken, die in de eerste plaats het gevolg zijn van zwak bestuur: "Als Afrikaanse regeringen niet in staat zijn om de activiteiten van Chinese bedrijven te reguleren, dan kan je inderdaad tot de conlusie komen dat China zich neo-koloniaal gedraagt. Maar dat geldt ook ook voor Westerse of Russische bedrijven, dat beperkt zich niet tot China."
In andere landen is het bilan van de Chinese investeringen veel positiever. "Mijn eigen land, Kenia, heeft zich dankzij de Chinese leningen kunnen ontwikkelen tot een middeninkomensland. Tijdens het voorbije decennium zijn er met Chinees geld wegen aangelegd die de verschillende delen van het land met elkaar verbinden en zijn grote stappen gezet op gebied van ICT en telecommunicatie. En onze leenvoorwaarden zijn gunstiger dan in Congo bijvoorbeeld."
(Neo)-koloniaal of niet?
"Over het algemeen is het een relatie die gebaseerd is op vraag en aanbod", zegt Stacey Links. "Dat wil niet zeggen dat alles perfect loopt. Maar de vragen komen wel degelijk vanuit Afrika. Corruptie blijft een probleem, maar ook dat is in de eerste plaats een Afrikaans probleem. En Chinezen passen zich heel erg aan aan het land waarmee ze zaken doen."
"We bekijken de problematiek te vaak vanuit Europees en niet vanuit lokaal perspectief", voegt ze eraan toe. "Terwijl de vraag zou moeten zijn: wat willen de Afrikanen, wat hebben ze nodig? China sluit in zijn ontwikkeling veel beter aan bij Afrika dan het Westen, dat zich in een hele andere context economisch ontwikkeld heeft. De Chinezen kopiëren recepten die ook in China gewerkt hebben en passen die toe in Afrika."
China de nieuwe kolonisator noemen van Afrika vinden beide onderzoekers te simplistisch. "In landen met een zwak bestuur zullen China én andere landen zich neo-koloniaal gedragen", zegt Timothy Makori. "We hebben dus nuance nodig, het is niet zwart-wit. China gedraagt zich trouwens anders in Ethiopië dan in Congo of Kenia."
Stacey Links is het daarmee eens. "China beïnvloedt de politiek van Afrikaanse landen niet zoals het Westen dat tijdens de koloniale periode wel deed. Afrikaanse landen houden hun eigen perspectief en identiteit in de relatie met China, en dat is heel erg belangrijk, gezien hun koloniale geschiedenis."
