Stress, depressies en eenzaamheid: na 3 jaar oorlog hebben Oekraïense vluchtelingen in België het zwaar

"In Oekraïne las ik veel boeken. Maar sinds ik in België ben, lukt me dat niet meer. Ik kan mijn gedachten er niet meer bijhouden." Aan het woord is de Oekraïense Zina Borysenko (40). Ze vluchtte samen met haar zoon in maart 2022 naar ons land.

"In het begin voelde ik veel adrenaline. De oorlog was pas begonnen en alles was nieuw hier", vertelt ze. "Maar die adrenaline heeft intussen plaatsgemaakt voor veel stress en onzekerheid."

Zina is dag en nacht bezig met de oorlog. "Ik ben heel erg moe. Vooral mentaal. Wanneer ik thuis kom van mijn werk, zit ik vaak alleen. Ik heb geen energie meer om af te spreken met vriendinnen."

Gevoelens die Svitlana herkent. Zij vluchtte ook 3 jaar geleden naar ons land met haar 2 zonen. "Toen ik in België aankwam had ik veel goede moed om mijn leven terug op te nemen. Ik wilde een job zoeken, vrijwilligerswerk doen of opnieuw gaan studeren", zegt ze. "Maar die motivatie is intussen volledig weg." 

"We zien dat heel wat Oekraïners het na 3 jaar mentaal erg moeilijk hebben", vertelt Viktoriia Tuhasheva. Ze is psycholoog bij Solentra, een organisatie die psychologische hulp biedt aan vluchtelingen. Vorig jaar hielpen ze zo bijvoorbeeld 265 Oekraïense vluchtelingen. 

"Veel Oekraïners willen hun uiterste best doen om deel uit maken van de samenleving hier. Maar ze voelen dat dat nooit helemaal zal lukken omdat ze anders zijn."

Bovendien hebben heel wat vluchtelingen familie die nog in Oekraïne is gebleven. Daardoor staan vrouwen er hier vaak alleen voor. "Mijn man is soldaat bij het Oekraïense leger", zegt Svitlana. "Ik mis hem elke dag."

Svitlana woont met haar 2 zonen van 12 en 15 jaar in een klein appartementje in Oostende. "Ze hebben elk hun eigen slaapkamer, want anders maken ze te veel ruzie. Daardoor slaap ik op de zetel. Mijn schoonmoeder heeft ook nog een tijdje bij ons gewoond. Dat was niet eenvoudig, maar ze is intussen teruggekeerd naar Oekraïne."

Ook Nataliia Drok (35) is alleenstaande mama. Ze kwam in maart 2022 naar België en werkt intussen als begeleidster in de kinderopvang. "Mijn zoon heeft het moeilijk op school en is geregeld ziek. Ik moet dan vaak thuisblijven van mijn werk, want iemand vinden die op hem kan passen is niet evident. In Oekraïne was ik ook alleen, maar had ik wel nog de hulp van mijn ouders en grootouders."

Ze belt dagelijks met haar familie. "Ik leef nu hier en moet me hier aanpassen, maar tegelijk zitten mijn gedachten ook constant bij mijn familie daar. Mijn oma heeft al 2 keer een hartaanval gehad."

Maar volgens psycholoog Viktoriia is het niet altijd makkelijk om het contact met het thuisfront goed te onderhouden. "Je groeit vaak uit elkaar, waardoor je elkaar niet meer begrijpt."

Daarnaast blijft ook de oorlog onverbiddelijk doorgaan. "Elke ochtend zoek ik op waar er droneaanvallen zijn geweest", zegt Zina. Haar man mag net zoals vele andere mannen het land niet verlaten. "Wanneer ik zie dat de aanvallen in mijn regio zijn, krijg ik het erg moeilijk."

Zina voelt zich soms ook schuldig dat ze naar ons land is gekomen. "Ik hou van mijn land. Ik hou van Oekraïne. Maar ik ben hier voor mijn zoon: kinderen moeten opgroeien zonder oorlog."

Sinds het begin van de oorlog krijgen Oekraïense vluchtelingen automatisch het statuut van 'tijdelijk ontheemden'. Het gaat om een tijdelijk statuut dat zal worden stopgezet zodra er een echt staakt-het-vuren is met Rusland. Dat besliste de Europese Commissie begin juni. 

Maar dat brengt voor de Oekraïners heel wat onzekerheid met zich mee. "Ons statuut wordt telkens met een jaar verlengd. Daardoor is het zo goed als onmogelijk om plannen te maken", vertelt Zina. "Ik huur een appartement en ik wil al lang een grote kast kopen. Maar ik weet niet hoelang ik hier nog kan blijven." 

"Het gebrek aan toekomstvisie zorgt vaak voor depressies", zegt psycholoog Viktoriia. "Doordat mensen niet weten of ze hier gaan kunnen blijven, zijn ze bovendien ook minder gemotiveerd om te investeren in hun integratie of Nederlandse lessen."

En laat dat Nederlands nu net hetgene zijn waar veel Oekraïners nog mee worstelen. 

"Mijn Nederlands is één van de grootste problemen", erkent Svitlana. "Ik was begonnen met een opleiding hier in België, maar begin dit jaar heb ik beslist om ermee te stoppen. Mijn lerares vond dat ik nog onvoldoende Nederlands sprak. Dat heeft me enorm gedemotiveerd."

Sindsdien zit Svitlana thuis met een depressie. "Ik voel me slecht en kom nog weinig in contact met andere mensen. Ik heb het gevoel dat niemand me begrijpt."

Een gevoel dat ook Nataliia wel eens heeft. "Ik doe mijn best, maar op mijn werk als kinderbegeleidster is het soms moeilijk om met de ouders te communiceren."  

Daardoor voelt ze zich vaak eenzaam. "Ik moet het goed doen op mijn werk, als mama en in de Nederlandse les. Het is onmogelijk om alles perfect te doen. Dat maakt me verdrietig, geeft me stress en zorgt ervoor dat ik me moeilijker kan concentreren."

"De stress die heel wat Oekraïners ervaren, zorgt ervoor dat hun brein minder goed werkt. Bovendien hebben veel mensen slaapproblemen omdat ze een trauma hebben door de oorlog", vertelt psycholoog Viktoriia.

Allemaal factoren die het moeilijker maken om een nieuwe taal te leren. "Ze hebben eerst tijd nodig om aan hun mentale gezondheid te werken."

Al is psychologische hulp zoeken voor veel Oekraïners nog een erg grote stap. 

"Soms denk ik dat ik een depressie heb, maar ik twijfel nog steeds om naar de dokter te gaan", zegt Nataliia. "Hulp vragen is binnen onze cultuur nog vaak taboe. Bovendien wil ik ook niet ondankbaar overkomen."

"Onafhankelijkheid is erg belangrijk voor Oekraïners. Ze hebben het gevoel dat ze zelf met hun problemen moeten leren omgaan", vertelt Viktoriia. "Veel mensen denken dat je gek bent als je hulp zoekt, omdat ze een psycholoog met een psychiater verwarren."

Zina twijfelde ook lang om te praten over haar gevoelens. "Maar na een tijdje had ik door dat het echt wel nodig was. Sinds februari ga ik 2 keer per maand naar een psycholoog van het CAW. Na zo'n gesprek voel ik me altijd een beetje beter."

Ook Svitlana gaat intussen naar een psycholoog bij Solentra en neemt ook medicatie. "Ik probeer stap voor stap mijn leven terug op te pikken. De laatste tijd ga ik vaak naar de kerk waar ik rustig kan praten met de oude mensen die er ook komen. Dat doet me goed."