VS valt Iran aan: waarom (nu)? En hoe groot is de kans op verdere escalatie?

Het Amerikaanse leger heeft afgelopen nacht 3 nucleaire complexen gebombardeerd: 

• Fordow is de bekendste site en bevindt zich in de buurt van Qom, ingebouwd in een berg. Om deze site te kunnen raken, was Amerikaanse hulp nodig, omdat die zo diep onder de grond zit.

• Natanz bevindt zich ongeveer 250 kilometer ten zuiden van de hoofdstad Teheran. Het zou de grootste Iraanse site zijn voor uraniumverrijking. De centrifuges die gebruikt worden om uranium om te zetten zouden daar ontwikkeld en geassembleerd worden.

• Isfahan is het grootste nucleaire onderzoekscomplex van het land. Er zouden enkele duizenden wetenschappers werken die er vooral aan onderzoek doen.

De VS zette bij de aanval op de site van Fordow B-2 bommenwerpers, de enige die de zogenoemde 'bunkerbommen' oftewel 'bunker busters' kunnen dragen. Het is de eerste keer dat die bijzonder zware bommen worden ingezet. Daarmee is het mogelijk om diep door te dringen in gewapend beton, naar schatting tot zo'n 60 meter diep. Alleen de VS beschikt over die bommen.

Volgens Trump waren de aanvallen "een spectaculair militair succes" waarbij "Irans belangrijkste nucleaire verrijkingsfaciliteiten volledig en totaal vernietigd zijn". Iran bevestigt dat de 3 sites aangevallen zijn, maar minimaliseert de schade. "Fordow is niet ernstig beschadigd. De meeste getroffen gebieden waren bovengronds en kunnen volledig hersteld worden", klinkt het in Iran. 

Voorlopig is het onduidelijk hoe groot de schade effectief is. Later vandaag zal daarover meer duidelijkheid zijn.  

De Amerikanen voegen zich bij Israël, dat ruim een week geleden was begonnen met aanvallen op Iran. Volgens de Israëlische regering staat Iran erg ver in het ontwikkelen van een kernwapen en zijn aanvallen nodig om dat te vermijden. 

Trump steunde de Israëlische aanvallen maar twijfelde om het Amerikaanse leger mee in te zetten om bombardementen uit te voeren. Binnen zijn partij en de MAGA-beweging was daarover veel discussie. Vrijdag zei Trump nog dat hij binnen de 2 weken zou beslissen of hij mee in het conflict zou stappen. De aanvallen van deze nacht kwamen relatief onverwacht. 

Dat de VS actief deelneemt aan het conflict, heeft grote gevolgen. Nu is ook een wereldmacht rechtstreeks betrokken bij de strijd tussen Israël en Iran. 

Of Amerika nog meer bombardementen zal uitvoeren, valt af te wachten. Trump zegt dat hij niet uit is op een oorlog, maar spreekt wel dreigende taal richting Iran. "Dit kan zo niet verdergaan: er zal ofwel vrede komen, of er zal een tragedie voor Iran volgen, veel groter dan we de afgelopen 8 dagen hebben gezien. Onthoud dat er nog veel doelwitten mogelijk zijn", zegt hij.  

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu bedankte Trump al om te doen “wat geen ander land op de wereld kan". "Uw moedige beslissing om Iraanse nucleaire faciliteiten aan te vallen met de ontzagwekkende en rechtvaardige macht van de Verenigde Staten zal de geschiedenis veranderen", zegt hij in een toespraak.

"De gebeurtenissen van vanochtend zijn schandalig en zullen eindeloze gevolgen hebben", schrijft de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken op X. 

"Iran beschouwt het als zijn recht om zich met alle macht te verdedigen tegen de militaire agressie van de VS", klinkt het ook bij het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Enkele uren na de Amerikaanse bombardementen op nucleaire sites in Iran heeft de Iraanse Revolutionaire Garde opnieuw raketten afgevuurd op Israël. Er waren inslagen in steden als Haifa en Tel Aviv. Daarbij vielen zeker 11 gewonden. Israël bombardeerde ondertussen ook opnieuw Iran. 

De Westerse leiders reageren voorzichtig en gematigd. Ze veroordelen de Amerikaanse aanval niet, maar roepen op tot de-escalatie en onderhandelingen. 

De Europese Unie benadrukt in de eerste plaats dat Iran nooit een kernwapen mag ontwikkelen. Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen roept op om het internationaal recht te respecteren. "Dit is het moment voor Iran om een geloofwaardige diplomatieke oplossing te zoeken. De onderhandelingstafel is de enige plek om deze crisis te beëindigen", schrijft ze op X .

Brits premier Keir Starmer is iets uitgesprokener in zijn steun aan de VS dan de EU. Hij werd ook op voorhand op de hoogte gebracht over de Amerikaanse aanval. 

VN-secretaris-generaal António Guterres spreekt van een "gevaarlijke escalatie" en waarschuwt op X voor een "toenemend risico dat dit conflict snel uit de hand loopt, met catastrofale gevolgen voor burgers, de regio en de wereld".

Dmitri Medvedev, oud-president van Rusland en ondervoorzitter van de Russische Veiligheidsraad, zegt dat Trump een nieuwe oorlog is begonnen na de aanval op Iran, een bondgenoot van de Russen. 

Ook vanuit het Midden-Oosten komt er reactie op de aanvallen. Zo zegt Saudi-Arabië de ontwikkelingen in Iran "met grote bezorgdheid" te volgen. Golfstaat Oman, die als bemiddelaar optreedt tussen Israël en Hamas en bij de nucleaire besprekingen tussen Washington en Teheran, zegt dat de Amerikaanse aanval op Iran "de oorlog dreigt te verbreden" en dat die een schending is van het internationaal recht. Irak - buurland van Iran en aartsvijand van de Verenigde Staten - hekelt de "militaire escalatie" die de "vrede in het Midden-Oosten bedreigt".

De extremistische Palestijnse organisatie Hamas schaart zich achter bondgenoot Iran. Ook de pro-Iraanse Houthi-rebellen in Jemen noemt de Amerikaanse aanvallen "brute en laffe agressie".

Die kans bestaat. De situatie in het Midden-Oosten is sinds de oorlog in Gaza al bijzonder instabiel. De gebeurtenissen van vannacht en afgelopen weken doen de spanning alleen maar toenemen. Een verdere escalatie zal vooral afhangen van de Iraanse strategie en de Amerikaanse reactie daarop.

Iran kan beslissen om (voorlopig) niet militair te reageren. Maar afgelopen weken hebben de Iraniërs wel laten verstaan dat ze wel degelijk fors zouden terugslaan als Amerika zich mengt in het conflict.

Dat kan het doen in het Midden-Oosten zelf. De VS hebben verschillende troepen en militaire basis in de regio, voornamelijk in de golfstaten.

Het zou daarbij hulp kunnen krijgen van bondgenoten in de regio zoals de Houthi-rebellen in Jemen of Hezbollah in Libanon, al staan die op dit moment zwak.

Omdat de militaire slagkracht van Iran veel beperkter is dan die van de VS, vrezen sommige experts ook andere soorten aanvallen. Het kan bijvoorbeeld gaan om aanslagen tegen of in de VS.