Is vrees voor fascisme in de VS overdreven? "Geen fascistische staat, wél groeiende autoritaire dreiging"

In Amerikaanse academische kringen groeit de bezorgdheid over een mogelijke opmars van fascisme in de VS. In een video van The New York Times spraken verschillende academici van Yale University zich daar openlijk over uit.

De 3 prominente professoren kondigden in de video aan de Verenigde Staten te verlaten, omdat zij onder het presidentschap van Trump een gevaarlijke evolutie richting fascisme zien. Onder hen was ook historicus Timothy Snyder, een gerenommeerd expert in het onderzoek naar fascisme.

Maar wat is fascisme juist? "Er bestaat geen academische consensus over een vaste definitie van fascisme", duidt historicus Bruno De Wever in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "De ene school ziet het als een Europees fenomeen uit de jaren 1930 en 1940, de andere benadrukt dat elementen van fascistische ideologie ook vandaag nog terugkeren, en op verschillende plaatsen ter wereld zijn opgedoken na WO II."

Maar historici hanteren wel een brede omschrijving, legt hij uit: "Fascisme is een extreem nationalistische en populistische ideologie die streeft naar de wedergeboorte van een sterke natie onder charismatisch leiderschap, waarbij ‘vijanden van het volk’ worden uitgesloten."

De Wever benadrukt dat het een zwaar beladen term is, die meteen associaties oproept met oorlog, genocide en totalitarisme. Dat is historisch begrijpelijk, verklaart hij. "Het fascisme van de jaren 30 en 40 leidde tot ongekend menselijk leed, maar juist daardoor is de term gevoelig voor politiek misbruik."

"Het begrip wordt als politiek wapen ingezet. Vaak worden fascisme, dictatuur en totalitarisme op één hoop gegooid, terwijl ze elk een eigen betekenis hebben."

De discussie over fascisme laait opnieuw op door de politieke stijl van Donald Trump. Volgens professor Amerikaanse politiek Bart Kerremans leeft er in de Amerikaanse academische wereld een brede bezorgdheid. "Niet alleen over Trumps autoritaire stijl, maar ook over de impact op de vrije meningsuiting, de financiering van onderzoek en de rechtsstaat."

"Trump toont duidelijk sympathie voor autocratische leiders en test voortdurend de grenzen van de wet en de grondwet. Maar of hij die ook systematisch overschrijdt, is minder evident dan vaak beweerd wordt."

Toch ziet Kerremans een patroon: chaos zaaien, angst creëren en vijandbeelden voeden, het zijn typische strategieën van autoritaire bewegingen. De demonisering van migranten, het bewust manipuleren van feiten ('alternative facts'), en de aantasting van instellingen zoals justitie of media zijn symptomen die ook in het interbellum, de periode tussen de twee wereldoorlogen, zichtbaar waren.

Kerremans merkt op dat sommige van Trumps maatregelen juridisch niet ongrondwettelijk zijn, zoals het inzetten van de National Guard. "Hij zoekt de grijze zone op en probeert het Hooggerechtshof ertoe te bewegen de grenzen op te rekken. Maar vaak wordt hij teruggefloten. En die uitspraken lijkt hij meestal — zij het met het nodige gemor en protest — te respecteren."

Bruno De Wever waarschuwt voor makkelijke historische vergelijkingen. "Niets komt ooit exact terug, maar er zijn wel structurele gelijkenissen", erkent hij. "De jaren 1930 waren anders, maar ook toen ontstond fascisme uit maatschappelijk onbehagen: crisis, het verdwijnen van zekerheden, angst voor achteruitgang."

Vandaag ziet hij gelijkaardige factoren die het vertrouwen in de democratie onder druk zetten: "Globalisering en digitale versnelling zorgen voor maatschappelijke onrust. Migratie voedt sociale angst en onzekerheid. Democratische instellingen raken verzwakt door interne ondermijning."

"Mensen ervaren democratie als ‘georganiseerde ruzie’. Fascisme biedt dan de illusie van orde: één leider, één volk, één waarheid."

Hoewel Trump autoritaire trekken vertoont, blijven beide professoren terughoudend met het label ‘fascisme’. "Dat label kan mensen afschrikken die zich net kritische vragen zouden moeten stellen", zegt Kerremans.

De Wever verduidelijkt: "In sterke democratieën zoals de VS zijn fascistische bewegingen historisch gezien marginaal gebleven." Toch staan de checks and balances, de scheiding der machten, onder druk, vult Kerremans aan. Dat heeft volgens hem deels te maken met de houding van de Democratische Partij, die haar rol als tegenmacht onvoldoende opneemt.

Toch is er ook reden tot hoop, besluit De Wever: "De civil society in de VS is wakker geworden. Protesten, betrokkenheid, en het activeren van de publieke opinie zijn tekenen van democratische veerkracht."