'Gepensioneerden verplichten om hun huis te verkopen?' Hoe clickbait-websites met verzonnen uitspraken boze discussies uitlokken op sociale media

“Ouderen gijzelen de huizenmarkt, tijd om ze te dwingen kleiner te wonen!” Dat is - zogenaamd - de mening van een zekere 'Wouter', een man van 34, over de woningnood in Nederland. Hij spreekt zijn frustratie uit over de vruchteloze huizenjacht van zijn gezin. Het probleem, zegt ‘Wouter’, is dat 'veel gepensioneerden in hun ruime huizen blijven wonen'. Hij wil dat 'de overheid actie onderneemt door bijvoorbeeld belastingvoordelen te geven aan gepensioneerden die verhuizen naar kleinere woningen'.

Op Facebook lokt het verhaal duizenden commentaren uit - het merendeel boos en verontwaardigd. "Die mensen hebben wellicht hun hele leven krom gelegen voor een mooi ruim huis en willen daar nu van genieten, vuile parasiet. Ga je eigen zaken regelen" luidt de reactie die de meeste likes verzamelt. "Werk, verdien, spaar en koop zelf, mafkees" klinkt het bij iemand anders.

Er circuleren ook screenshots van Facebookberichten op andere sociale media zoals X , waar het onderwerp opnieuw duizenden reacties uitlokt. Maar af en toe drukken mensen ook hun twijfel uit: is dit verhaal over 'Wouter' niet gewoon verzonnen?

Wie is 'Wouter', en waar komt dit verhaal vandaan?

Wanneer we via Google Search op zoek gaan naar meer informatie over 'Wouter', valt op dat het verhaal in licht gewijzigde versies op talloze Nederlandse websites terug te vinden is. Opvallend daarbij: bij de artikels staan foto's van drie verschillende mannen.

Is één van die foto's de échte 'Wouter'? Toch niet. De vaakst gebruikte foto is een bewerkt stockbeeld van een portret van een man door een Wit-Russische fotograaf. Een andere 'Wouter' blijkt een stockfoto uit een reeks beelden van vrienden rond een barbecue. En de derde 'foto' die gebruikt wordt als illustratie over 'Wouter' is een met AI-gemaakt beeld . 

Dat verschillende websites het verhaal van 'Wouter' vertellen en daar telkens een andere foto voor gebruiken, valt ook anderen op sociale media op. "Wil de ware Wouter opstaan?", klinkt het. Er wordt gespeculeerd dat 'de pers' allerlei zaken aan het verzinnen is. Bestáát er wel een 'Wouter'?

De websites die het verhaal brengen, zijn echter geen journalistieke nieuwsmedia. Het gaat om Nederlandse clickbait-websites. Ze hebben namen als 'dagelijkse.nl ', 'leuksteweetjes.nl ', 'trendyvandaag.nl ' of zelfs 'faqts.net '. Sommige sites publiceerden het verhaal al 8 maanden geleden; andere pas de voorbije week, zoals 'dagelijkse.nl ' en 'dagelijkseverhalen.nl '. In ieder geval ging het verhaal van 'Wouter' vooral via Facebook recent weer viraal, nadat dat ook al eerder het geval was.

De verhalen - en de links naar de clickbaitwebsites - worden vooral verspreid via populaire Facebookgroepen met veel volgers. Zo is er 'Pietitie', een in 2013 opgerichte pagina die aanvankelijk een pro-Zwarte Piet-petitie was en zo meer dan een miljoen volgers verzamelde. De pagina is later omgedoopt  en deelt nu vooral clickbaitverhalen zoals dat van 'Wouter', naast affiliate marketing-links naar de webshops van winkels.

Wat schuilt er achter deze websites? De artikels hebben ofwel geen auteursnamen, ofwel hebben de auteurs profielfoto's die met AI zijn gegenereerd, zoals dat van 'Joost Bakker ' en 'Lotte Vermeulen '. Het gaat om pulpsites die clickbait publiceren om commerciële redenen. Dat soort sites is, in het bijzonder in Nederland, geen nieuw fenomeen. Al in 2019 werd erover gepubliceerd  in academische tijdschriften door Nederlandse onderzoekers.

Sommige clickbaitsites hebben zich gespecialiseerd in het genre van zogenaamde interviews over maatschappelijke hete hangijzers. Op 'zelfmaak-ideetjes.nl', waar ook het verhaal van 'Wouter' terug te vinden is, vind je talloze artikels in dezelfde stijl. Telkens komt er iemand aan het woord met een sterke mening over een maatschappelijk debat.

Zo is er de 69-jarige 'Greetje' die vindt dat 'gepensioneerden geen belastingen zouden moeten betalen'; 'Jimmy' die alleen uitgaat met 'vrouwen die nog nooit een andere partner hebben gehad'; of 'Rachid' die '7.500 euro per maand verdient maar zich zorgen maakt over het betalen van zijn dure leasingwagen'.

Telkens zijn het verhalen of meningen die veel reacties uitlokken, en telkens zijn de artikels vergezeld van afbeeldingen die uit fotodatabanken komen of met AI zijn vervaardigd.

De personen die aan het woord komen bestaan naar alle waarschijnlijkheid niet. Dat wordt pijnlijk duidelijk in het het verhaal van de 69-jarige Greetje, die in de eerste paragraaf plots anders blijkt te heten: “Hoi, ik ben Aniek. Ik ben net 67 geworden en ben sinds kort met pensioen.”

Dit soort online content, die inhoudelijk focust op politieke of maatschappelijke twistpunten, wordt ook wel eens 'rage bait' genoemd. Het is een vorm van clickbait die niet zozeer inspeelt op de nieuwsgierigheid van lezers, maar focust op het boos maken van wie de titel ziet langskomen op sociale media.

Op die manier pogen de makers interactie uit te lokken: clicks, likes en commentaren. De algoritmes van sociale media gaan vervolgens automatisch de verhalen vaker aanbevelen, omdat ze veel discussie uitlokken en mensen langer op het platform houden.

'Rage bait' kan je omschrijven als een lucratieve vorm van aandachtzoekerij op sociale media. Sommige sociale media delen bijvoorbeeld bonussen uit aan 'creators' die inhoud maken die voor veel interactie zorgt. De clickbaitwebsites zelf staan ook altijd bomvol advertenties, die het verdienmodel van de eigenaars vormen. Het gaat dus niet om maatschappelijk debat maar om geld verdienen.