Dat Israël Iran aanvalt vanwege zijn omstreden atoomprogramma terwijl het zelf over een nucleair wapenarsenaal beschikt, "toont de dubbelzinnigheid en schizofrenie aan van de internationale politiek", zegt professor internationale politiek David Criekemans (UA). Noch Iran noch Israël zijn transparant als het gaat over hun kerncapaciteiten. Maar waarom heeft Israël als enige land in het Midden-Oosten kernwapens?
"Machtspolitiek en afschrikking": waarom Israël als enige land in het Midden-Oosten kernwapens heeft
Inass Mouhamou
Gepubliceerd:
In het kort:
Israël heeft als enige land in het Midden-Oosten kernwapens, maar bevestigt noch ontkent dat officieel
Israël voerde een grootschalige aanval uit op Iraanse nucleaire sites en militaire basissen, volgens Israël was dat een preventieve actie tegen een vermeende nucleaire dreiging
"De aanval van Israël is volgens het internationaal recht illegaal," zegt professor internationaal recht Dimitri Van Den Meerssche
In de nacht van donderdag op vrijdag heeft Israël de wereld verrast: Israëlische gevechtsvliegtuigen lieten honderden bommen neerregenen op nucleaire sites en militaire basissen verspreid over heel Iran.
In 1 nacht schakelde Israël delen van de Iraanse legertop uit en werden verschillende kernwetenschappers gedood. Sindsdien bestoken Israël en Iran elkaar met raketten, met al zeker 224 doden in Iran en een twintigtal doden in Israël tot gevolg.
Het argument van Israël om Iran aan te vallen? Een preventieve actie tegen "de nucleaire dreiging vanuit Iran", al waren er geen concrete aanwijzingen dat Teheran een aanval tegen Israël voorbereidde. Volgens de Israëlische premier Benjamin Netanyahu vormt Iran een existentiële bedreiging voor Israël en handelt het land vanuit een "preventief recht op zelfverdediging".
Illegaal onder internationaal recht
Dat argument noemt Dimitri Van Den Meerssche, professor internationaal recht aan de Queen Mary University of Londen, "een vermomming van een illegale agressie". De aanval van Israël is volgens het internationaal recht illegaal, duidt Van Den Meerssche, aangezien er voor een dergelijke preventieve actie een imminente dreiging van een Iraanse nucleaire aanval (en dus geen kerncapaciteit) moet bestaan.
"Zo'n recht op een preventieve aanval bestaat niet onder het internationaal recht", bevestigt ook professor internationale politiek David Criekemans (UAntwerpen). "Er was geen enkel concreet bewijs dat Iran een aanval plande." Integendeel, de VS en Iran zouden afgelopen weekend in Oman opnieuw rond de tafel zitten om te praten over het beperken van het Iraanse atoomprogramma.
De kernparadox
Gisteren ontkende president Masoud Pezeshkian dat zijn land kernwapens wil maken. "Teheran is tegen de ontwikkeling van massavernietigingswapens", klonk het. Hij benadrukte wel dat Iran het recht heeft om onderzoek naar kernenergie te blijven doen.
Volgens het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) beschikt Iran intussen over bijna voldoende verrijkt uranium om een kernwapen te kunnen bouwen. Maar tot nu toe zou het die stap nog niet gezet hebben. Opvallend daarbij: terwijl Israël Iran beschuldigt van nucleaire ambities, beschikt het zelf al decennialang over kernwapens.
Zo toont data van de Federation of American Scientists dat Israël als enige land in het Midden-Oosten over kernwapens beschikt - naar schatting zo’n 90 kernkoppen.
Israël hanteert een beleid van 'nuclear opacity': het bevestigt noch ontkent het bezit van kernwapens."
Wannes Verstraete, doctoraatsonderzoeker (VUB)
"Die informatie is nooit officieel bevestigd, maar algemeen wordt aangenomen dat Israël een kernarsenaal heeft", zegt Wannes Verstraete, doctoraatsonderzoeker aan de VUB en verbonden aan het Egmont Instituut.
"Er circuleren al sinds de jaren 60 aanwijzingen in die richting. Maar Israël hanteert een beleid van 'nuclear opacity' (strategische vaagheid, red.): het bevestigt noch ontkent het bezit van kernwapens."
Israël is bovendien geen partij bij het Non-Proliferatieverdrag (NPT) en valt dus niet onder het toezicht van het Internationaal Atoomenergieagentschap.
Non-Proliferatieverdrag
Het Non-Proliferatieverdrag (NPT) is een internationaal verdrag dat de verspreiding van kernwapens wil voorkomen. Het trad in werking in 1970 en werd sindsdien door bijna alle landen ondertekend. Het verdrag erkent 5 staten als officiële kernwapenbezitters: de VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Die 5 kernmachten zetelen ook permanent in de VN-Veiligheidsraad.
Andere landen, zoals ons land, verbinden zich ertoe geen kernwapens te ontwikkelen of verwerven, en in ruil daarvoor krijgen ze toegang tot civiele nucleaire technologie. Het verdrag verplicht ook tot onderhandelingen over nucleaire ontwapening van de kernmachten, al staat daar geen timing op.
4 landen hebben het Non-Proliferatieverdrag nooit ondertekend: Israël, India, Pakistan en Zuid-Soedan. De eerste 3 beschikken over kernwapens, maar erkennen het verdrag niet. Daarnaast is Noord-Korea in 2003 uit het verdrag gestapt, na aanvankelijk wel lid te zijn geweest. Het land heeft sindsdien een kernwapenarsenaal ontwikkeld.
"Er bestaat een verbodsverdrag, het TPNW, dat kernwapens verbiedt", zegt Verstraete. "Maar dat wordt lang niet universeel aanvaard. Het Non-Proliferatieverdrag blijft daardoor de belangrijkste internationale norm."
Waarom Israël zich nooit aansloot bij het NPT? "Vermoedelijk omdat het land op dat moment al volop bezig was met de uitbouw van zijn kernwapenprogramma", aldus Verstraete. "Aansluiten zou betekend hebben dat ze dat programma moesten stopzetten of openstellen voor internationale controle."
"Vanuit het Israëlisch perspectief bevinden ze zich in een vijandige omgeving", zegt Verstraete. "Ze beschouwen kernwapens als een laatste redmiddel tegen existentiële dreiging."
Er leeft de vrees dat als Iran de nucleaire drempel overschrijdt, andere landen zullen volgen
Wannes Verstraete, doctoraatsonderzoeker (VUB)
"Hoewel er diplomatieke pogingen zijn geweest om van het Midden-Oosten een massavernietigingswapens-free zone te maken, heeft dat weinig opgeleverd." Volgens Verstraete wordt Israëls kernwapenbezit in de praktijk gedoogd. Zeker door de VS, maar ook door andere (regionale) machten. "Er leeft de vrees dat als Iran de nucleaire drempel overschrijdt, andere landen zullen volgen."
Dat Israël kernwapens heeft "wordt door de VS - de hegemoon die weliswaar tanende is - getolereerd", bevestigt ook Criekemans. "Iets wat de VS niet getolereerd heeft van andere actoren."
Afschrikking
In tegenstelling tot Israël is Iran wél partij bij het NPT. Maar transparant over zijn nucleaire programma is het zeker niet. Officieel houdt Iran vol dat het enkel kernenergie voor civiele doeleinden nastreeft, maar over de werkelijke intenties bestaat veel twijfel.
Volgens het recentste IAEA-rapport zou Iran inmiddels over hoogverrijkt uranium met een zuiverheidsgraad van 60 procent beschikken, een niveau dat wordt beschouwd als ‘near weapon grade’.
Risico bestaat dat met de Israëlische aanvallen van afgelopen week Iran uit het NPT stapt en beslist om effectief kernwapens te bouwen
David Criekemans, professor internationale politiek (UA)
Een verklaring zou zijn dat Iran kernwapens ontwikkelt als afschrikkingsmiddel tegen Israël, zegt Criekemans. Dat Israël als enige land in de regio kernwapens bezit, creëert asymmetrie. "Een asymmetrie is per definitie onnatuurlijk en instabiel. Andere landen zullen proberen de symmetrie te herstellen of ervoor te compenseren."
Met de Israëlische aanvallen van afgelopen week "bestaat nu het risico dat Iran uit het NPT stapt en beslist om effectief kernwapens te bouwen", klinkt het.
Dubbelzinnigheid
Israël verwijst zelf naar het IAEA-rapport om zijn aanvallen op Iran te legitimeren. Dat het ondertussen zelf in het geheim kernwapens bezit en met zijn aanvallen ook nog eens de nucleaire diplomatieke onderhandelingen tussen de VS en Iran torpedeert is "de dubbelzinnigheid en schizofrenie van de internationale politiek", zegt Criekemans.
Hoe Netanyahu met het openen van een nieuw front tegen Iran denkt vrede en stabiliteit te brengen, blijft voor velen dan ook een raadsel. Zijn retoriek vertoont "opvallende gelijkenissen met die van de Amerikaanse ex-president George W. Bush in 2002", zegt Criekemans. "Ook toen werd onder het mom van terreurbestrijding en massavernietigingswapens (die nooit gevonden zijn, red.) oorlog gevoerd om stabiliteit te brengen. We weten intussen hoe fout dat kan aflopen, kijk naar Irak."
En zo komen we bij de essentie. "Eigenlijk gaat het hier niet om kernwapens, maar om timing en machtspolitiek", zegt Criekemans. "Met de regionale bondgenoten van Iran verzwakt - Hamas in Gaza, Hezbollah in Libanon, de Houthis in Yemen en dictator Al-Assad verjaagd uit Syrië, ziet Israël zijn kans om het regime in Teheran verder te destabiliseren."
Netanyahu heeft iets in gang gezet dat mogelijk noch Israël zelf, noch de VS onder controle hebben
David Criekemans, professor internationale politiek (UA)
Tegelijkertijd verschuift de aandacht van de oorlog in Gaza, in een tijd van massaprotest, humanitair verzet op land en zee en groeiende druk op het Westen om aan Israël economische sancties op te leggen, naar de escalatie tussen Israël en Iran. 2 vliegen in 1 klap?
"We zitten in een tijdsgewricht waarin machtspolitiek door de onzekerheid in ons internationaal systeem opnieuw de bovenhand neemt." De internationale politiek en rechtsorde zijn in crisis, klinkt het. "Maar zoals steeds na een crisis ontstaat er een nieuwe orde, bepaald door wie er aan het langste eind trekt. Zo ging het na de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. We staan opnieuw op zo’n kantelpunt, een systeemcrisis waarbij vandaag de nieuwe regels geschreven worden die zich mogelijk pas over 20 jaar zullen aftekenen", aldus Criekemans.
Het is hoe dan ook duidelijk dat Netanyahu met de aanvallen op Iran van vrijdag - voor de zoveelste keer - opnieuw de vlucht vooruit kiest, zegt Criekemans. "Het is een enorme gok. Netanyahu heeft iets in gang gezet dat mogelijks noch Israël zelf, noch de VS onder controle hebben." En voor de zoveelste keer betalen vooral gewone burgers de prijs.