Waarom Israël nu Iran aanvalt: is het doel een regimewissel?

De hele vrijdag lang keek de wereld naar de verrassende grootschalige aanval van Israël op Iran. De top van het kernprogramma en van het leger werd uitgeschakeld, de kerninstallaties aangevallen. Ook residentiële wijken waren doelwit of zijn geraakt, met burgerdoden tot gevolg. ’s Avonds – op het moment dat Israël een tegenaanval incasseerde - volgde een nieuwe toespraak, dit keer gericht aan “het trotse volk van Iran”.

Met die opvallende toespraak geeft Netanyahu misschien wel het ware of beoogde doel van de aanval aan. Hij zei dat de strijd van Israël niet tegen het Iraanse volk is, maar tegen “het moorddadige islamitische regime dat jullie onderdrukt en arm maakt”. 

“Het islamitische regime, dat jullie al bijna 50 jaar lang onderdrukt, dreigt ons land, de staat Israël, te vernietigen. Het doel van Israëls operatie is de nucleaire en ballistische rakettendreiging tegen ons te raken. Terwijl we dat doel bereiken, effenen we ook het pad voor jullie om jullie vrijheid te bereiken.”

Netanyahu geeft aan dat er nog meer aanvallen volgen. “Het regime is nooit zwakker geweest. Dit is jullie kans om recht te staan en jullie stem te laten horen. Vrouw, leven, vrijheid.”

Daarmee verwijst Netanyahu naar de grote revolutie van 2022 die begon na de dood van Mahsa Amini en eerst ging over de verplichte hoofddoek voor vrouwen, tegen discriminatie en onderdrukking. Maar die protesten ontwikkelden zich tot een brede beweging voor meer vrijheid en democratie in Iran. Tot ze met veel geweld de kop werden ingedrukt.

Netanyahu voelt zich ongetwijfeld gesterkt na de harde klappen die hij heeft toegebracht aan Hamas in Gaza en Hezbollah in Libanon. De Syrische president Assad – ook al een bondgenoot van Iran - is verjaagd. Niet dat de Israëlische premier blij is met de nieuwe leider Ahmed al-Sharaa, ook al spreekt die zeer gematigde taal richting zijn zuidwestelijke buur. 

Mikt Netanyahu dus op een regimewissel in Iran? Het is niet ondenkbaar. Of dat nú en op deze manier een goed idee is, is een andere zaak.

In Iran is het verzet tegen het huidige theocratische regime groot. Veel Iraniërs, zeker de jonge generatie, maar niet alleen zij, snakken naar een seculier regime dat vrijheid geeft en mensenrechten respecteert.

Ook de economische wurggreep – grotendeels door de sancties vanwege het kernprogramma – is volgens velen de schuld van het regime, want die zijn er vanwege het omstreden kernprogramma. De inflatie en de blijvende daling van de muntwaarde wegen zwaar op de burgers. 

Na het verzwakken van Hamas en Hezbollah, pakt Israël ook rechtstreeks het Iraanse regime aan. Verzwakt is het zeker na de uitschakeling van de top van het kernprogramma en van het leger. Rekent Netanyahu op een nieuwe opstand of revolutie vanuit de Iraanse bevolking?

Waarop hij die hoop dan zou baseren, is niet duidelijk. Misschien is het wishful thinking. “Er kan meer onrust komen en de druk op het regime kan groeien van binnenuit, omdat de economische druk nog groter zal worden”, zegt de Belgische politologe Elly Mansoury – met Iraanse roots. 

“Maar het is ook niet ondenkbaar dat de bevolking zich nu achter het regime zal scharen, niet zozeer vanwege het regime, maar omdat ze zich nu eenmaal bedreigd voelen.” 

Stel dat het huidige regime in Iran in elkaar zou stuiken. Hoe moet het dan verder voor de Iraniërs die op dat scenario nu niet zijn voorbereid? Staat er een oppositie klaar om het land over te nemen? Neen, er is wel degelijk oppositie, veel zelfs. Maar die is te weinig georganiseerd en staat te weinig op één lijn om het land van 90 miljoen inwoners op korte tijd over te nemen.

Tijdens de zogenoemde Arabische Lente hebben we het vaker gezien. Het autoritaire regime wordt verjaagd, maar er staat geen alternatief klaar. Het recept vaak voor chaos en gewapende strijd. Daar zitten de Iraniërs al helemaal niet op te wachten. 

De echte reden van de aanval, zegt Israël, is “om een onmiddellijke en existentiële dreiging voor onze bevolking te neutraliseren”. Zo verwoordde president Herzog het. Volgens premier Netanyahu kan Iran misschien al over enkele maanden of mogelijk een jaar een kernbom inzetten. Iran zelf beweert dat zijn kernprogramma uitsluitend vreedzaam is. 

Laten we eerlijk zijn, er is veel onrust over het Iraanse kernprogramma. De directeur van het Internationaal Atoomagentschap (IAEA) Rafael Grossi zei onlangs nog dat “het onderzoek van de IAEA belemmerd is en dat er niet voldoende Iraanse medewerking is.”

Als Iran niets te verbergen heeft, waarom is het dan zo weinig transparant? Volgens Irandeskundige Peyman Jafari is het verrijken van uranium een drukkingsmiddel dat gebruikt wordt, zo zei hij in Terzake.

Maar de andere vraag wordt ook gesteld. Als het Israëlische leger – zoals het verklaart – bijkomende bewijzen heeft verzameld dat Iran veel dichter bij een kernbom staat, waarom worden die bewijzen dan niet publiek gemaakt, of op zijn minst met de Amerikaanse bondgenoot gedeeld? Dat is alleszins niet gebeurd. 

Is het dan toch het torpederen van de onderhandelingen die de Verenigde Staten met Iran voeren, onder bemiddeling van Oman? Is premier Netanyahu zo misnoegd dat Israël daar niet bij betrokken is? Probeert hij de aandacht af te leiden van de regeringscrisis in eigen land? Van de grootse internationale protesten die gepland zijn tegen de oorlogsmisdaden die Israël pleegt in Gaza? Of van het blijvende fiasco van de ‘hulpverlening’ die Israël en de VS samen opgezet hebben in Gaza, maar die de uithongering van de Gazaanse bevolking helemaal niet stopt?

Benjamin Netanyahu heeft opportunistische redenen om blijvend oorlog te voeren. Maar de gok die hij neemt, is wel enorm en heeft invloed op een hele grote en instabiele regio. Maar als premier denkt hij mogelijk: Oorlog leidt tot eenheid. Als het land aangevallen wordt – of dat nu actie of reactie is – gaat de kritiek vaak liggen en schaart iedereen zich achter het huidige beleid. Ook dat is een (opportunistisch) doel.