Deze week vond in Oekraïne opnieuw een gevangenenruil plaats tussen Rusland en Oekraïne. Voor zwaargewonde en ernstig zieke soldaten betekende dit het einde van een lange gevangenschap. VRT NWS volgde van dichtbij hun emotionele terugkeer. "Ik geloof dat hij nog leeft. Ik voel het gewoon."
"Hij leeft nog, ik voel het gewoon": families tussen euforie en wanhoop bij terugkeer van Oekraïense krijgsgevangenen
Arnaud De Decker
Gepubliceerd:
Een uur voor de aankomst van de Oekraïense krijgsgevangenen is het grasveld rond het ziekenhuis in Tsjernihiv gevuld met honderden mensen. Vrouwen, mannen en kinderen houden portretten van hun geliefden tegen de borst. Hun gezichten zijn afgedrukt op blauw-gele Oekraïense vlaggen, die overal zichtbaar wapperen. De sfeer is hoopvol. Iedereen wacht op nieuws — op de terugkeer van een zoon, broer of partner.
Petro Yatsenko (45), de woordvoerder die namens de Oekraïense overheid de gevangenenruilen coördineert, richt zich tot de verzamelde pers. “Laat voldoende ruimte voor de families”, waarschuwt hij. “Voor hen zijn dit bijzonder emotionele momenten. De mannen die straks aankomen, hebben jarenlang in een nieuwsvacuüm geleefd.”
Veronica (24) kan haar tranen nauwelijks bedwingen. Haar man Yvan werd op 31 oktober vorig jaar gevangen genomen. “Hij vocht bij Pokrovsk en raakte gewond. Veel meer weet ik niet”, zegt ze, terwijl haar adem stokt. “Hij staat officieel als vermist gemeld, maar ik geloof dat hij nog leeft. Ik voel het gewoon.” Intussen is hun dochtertje Angelina geboren. Ze is vijf maanden oud. “Yvan heeft haar nog nooit gezien. Ik blijf hopen dat hij vandaag terugkeert.”
Drie jaar in Russische handen
Veel van de Oekraïners die vandaag aankomen, zijn zwaar gewond of ernstig ziek. De deal tussen Kyiv en Moskou, gesloten in Istanboel, focuste vooral op deze categorie krijgsgevangenen, met extra aandacht voor wie jonger is dan 25. Hoeveel mensen precies worden uitgewisseld, wordt niet meegedeeld. “Dat zou de onderhandelingen kunnen ondermijnen”, klinkt het bij de autoriteiten.
Sommigen zaten al meer dan drie jaar vast en werden als vermist beschouwd. Onder de vrijgelaten Oekraïners zijn militairen uit alle takken van het leger, die vochten in Donetsk, Loehansk, Charkiv, Cherson en Zaporizja. De Istanboeldeal voorziet ook in de teruggave van duizenden lichamen van gesneuvelde soldaten. Op 11 juni werden er al meer dan duizend lichamen gerepatrieerd.
"Welkom terug!"
De eerste vrijgelaten krijgsgevangenen komen aan. Ziekenwagens rijden het terrein op, de menigte sluit zich eromheen. Dan barst luid gezang los: “Vitaemo!” en “Djakuyu!” galmen over het plein. Eén voor één betreden de mannen het ziekenhuis: vrij, trots, maar zichtbaar getekend. Sommigen strompelen op krukken, anderen worden binnengereden in een rolstoel.
Daarna stokt de stroom. De volgende bussen laten op zich wachten. Families ijsberen heen en weer; de spanning is tastbaar. Vrienden, kennissen en familieleden vallen elkaar in de armen. Veel van de mensen die hier staan, kennen elkaar inmiddels. Ze omhelzen, wisselen updates uit, delen informatie. Ze zoeken troost bij elkaar, in afwachting van een antwoord, van enige vorm van bevestiging.
"Kunnen enkel hopen"
Weinigen beseffen dat enkel de families van wie een naaste daadwerkelijk in de ruil zit, pas een uur vóór aankomst worden verwittigd. “De meerderheid komt hier opdagen en hoopt oprecht z’n zoon of broer te zien, terwijl hij misschien helemaal niet op de lijst staat”, zei de woordvoerder eerder.
Ietwat afgezonderd van de menigte treffen we Igor, de vader van Viktor. Zijn zoon verdween van de radar op 19 maart van dit jaar, samen met twee kompanen, in de felbevochten regio rond Pokrovsk. “Hij raakte vermist, vijf dagen voor zijn 24ste verjaardag”, zegt Igor. Zijn stem is strak, zijn blik kil. “Hij sloot zich in 2022 vrijwillig aan bij het leger. Hij wilde ons land beschermen.”
We wisten niet of hij nog leefde. Tot eergisteren. Toen spraken we een vrijgelaten soldaat. Die zei dat hij Viktor in de gevangenis had gezien
Igor hoopt zijn zoon te zien thuiskomen
Ondanks het gebrek aan duidelijkheid over Viktors lot, is Igor bij elke gevangenenruil aanwezig. “We wisten niet of hij nog leefde. Tot eergisteren. Toen spraken we een vrijgelaten soldaat. Die zei dat hij Viktor in de gevangenis had gezien. Het beste wat we vandaag kunnen doen, is hopen.”
"Heeft u mijn man gezien?"
De meeste vrijgelaten Oekraïners moeten nog aankomen op de parking van het ziekenhuis. Er is nog hoop. Agenten, soldaten en medisch personeel vragen de menigte zich te verspreiden. Een rij vormt zich. Dan rijden meerdere reisbussen het terrein op. De emotionele lading is zo groot dat het muisstil wordt. Door de donkere ramen van de bussen zien we de kaalgeschoren hoofden van de vrijgelaten Oekraïners.
De deuren zwaaien open. Eén voor één stappen ze naar buiten. Graatmager, uitgemergeld. Weer die zwaargeladen taferelen: er wordt geroepen, gezongen — “Wees welkom!” en “Bedankt voor jullie moed!” Sommigen herkennen hun geliefden meteen. Anderen blijven wachten, hun blik schiet zoekend door de menigte. Niet iedereen vindt vandaag wat hij hoopte.
Terwijl de mannen zich een weg banen door de mensenmassa, klinken overal namen. “Heeft u mijn man gezien? Hij verdween in januari”, roept een vrouw. “155ste Brigade, bij Toretsk, kent u hem?” smeekt een andere.
"Hij leeft nog!"
Wanneer de laatste bussen leeg blijken en de omvang van de teleurstelling indaalt, schuifelen tientallen mensen naar de ramen en deuren van het ziekenhuis. Ze plakken portretten op de gevels, geven foto’s aan vrijgelaten soldaten, verpleegkundigen en agenten. Elke blik, elk mogelijk spoor telt.
Ik zag hem in de gevangenis waar ik zat. Hij is graatmager geworden
Een vrijgelaten Oekraïense krijgsgevangene herkent een lotgenoot op de foto
Dan klinkt er plots geschreeuw uit de groep. Veronica (27) is op zoek naar haar broer Volodymyr, die in augustus 2024 spoorloos verdween bij Karlivka, in de regio Donetsk. Een van de vrijgelaten Oekraïners herkent hem meteen. “Ik zag hem in de gevangenis waar ik zat”, zegt hij, terwijl hij zijn pink opsteekt. “Hij is graatmager geworden.”
Veronica slaakt een kreet van opluchting. Voor het eerst in bijna een jaar is er weer hoop. Er wordt geapplaudisseerd. Ze valt haar man in de armen en belt haar moeder. “Mama, hij leeft nog! Hij leeft nog!”
Teleurstelling en hoop
Voor velen is de teleurstelling groot, maar de hoop blijft. Terwijl de massa langzaam uiteenvalt, blijven enkele tientallen vrouwen en mannen achter. Ze roepen naar de ramen van het ziekenhuis, naar de kamers hoog in het gebouw, in de hoop dat iemand hen hoort.
We zien Igor weer, nog steeds op zoek naar zijn 24-jarige zoon. Ook Veronica is er, de jonge moeder. Haar stem is hees, haar blik vastberaden. Ze houdt het portret van haar man Yvan omhoog en roept luid: “Herkennen jullie hem?”
Er komen nog uitwisselingen. Mijn dochtertje zal haar vader ontmoeten
Veronica hoopt dat haar man Yvan terugkeert
Deze keer laat ze haar tranen de vrije loop. Ze huilt, drukt de foto stevig tegen zich aan. “Er is hoop”, zegt ze. “Er komen nog uitwisselingen. Mijn dochtertje zal haar vader ontmoeten.”
Volgens Kyiv zijn sinds het begin van de oorlog al ruim 5.000 Oekraïners vrijgelaten in gevangenenruilen. Voor elke thuiskomer wachten er nog duizenden.
