Bij de grootschalige aanval van afgelopen nacht heeft Israël verschillende Iraanse nucleaire doelwitten aangevallen die gelinkt zijn aan het omstreden kernwapenprogramma van het land. Israël ziet het Iraanse wapenprogramma als een directe bedreiging voor zijn voortbestaan, maar wat is daar van aan? En waarom voert Israël die aanval net nu uit?
"Kloppend hart van kernprogramma": waarom grote aanval van Israël op nucleaire centrales van Iran was gericht
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Toen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu afgelopen nacht bekendmaakte dat het leger "de belangrijkste verrijkingsfaciliteit van Iran" had getroffen, gaf hij ook meteen de voornaamste ambitie van Israël mee: het kloppend hart van het Iraanse kernprogramma vernietigen.
Dat kloppende hart is de Natanz-faciliteit, een nucleaire centrale in midden-Iran. In die Iraanse nucleaire faciliteit wordt uranium verrijkt, waarbij het natuurlijke uranium aangepast wordt zodat het bruikbaarder wordt voor bepaalde toepassingen, zoals kernenergie of (in een verder gevorderde vorm) kernwapens. Een deel van het complex ligt onder bergen of een dikke laag beton, wat het moeilijker maakt om het te bombarderen.
Wat is het verrijken van uranium?
Uranium verrijken is het proces waarbij het bruikbare deel, uranium-235, wordt gescheiden van het onbruikbare uranium-238. Dat gebeurt met centrifuges die de lichtere deeltjes eruit halen.
Voor kerncentrales is 3 tot 5 procent uranium-235 genoeg. Voor een kernwapen heb je bijna 90 procent nodig.
Iran verrijkt uranium in de ondergrondse faciliteit van Natanz. Het land zegt dat het alleen voor kernenergie is, maar omdat het al tot 60 procent verrijkt, maken veel landen zich zorgen dat Iran dichter bij het maken van een kernwapen komt. Volgens schattingen zou Iran slechts op enkele maanden van een functionerend kernwapen zijn.
Iran beweert dat het nucleaire programma van het land de burgers ten goede komt en dient voor bijvoorbeeld elektriciteitsvoorziening of medische doeleinden, maar landen als de Verenigde Staten en Israël geloven dat niet. Zij zeggen dat Iran uranium verrijkt om kernwapens te produceren en die misschien in te zetten tegen Israël, al jarenlang de aartsvijand van Iran in het Midden-Oosten.
"Point of no return"
Het is een publiek geheim dat Israël een aanval op de nucleaire faciliteiten van Iran al langer aan het voorbereiden is. Dat de aanval net nu plaatsvindt, is geen toeval. Volgens Israël was het "point of no return" bereikt, ofwel "punt waarna er geen weg terug is". Dat is eigenlijk de lezing van Israël van een aantal zaken die tegelijk aan het gebeuren waren.
Volgens premier Netanyahu had Iran voldoende uranium verrijkt voor ongeveer 9 kernwapens. Dat strookt met een eerder rapport van internationale waarnemers, waarin onder meer stond dat Iran steeds sneller uranium ging verrijken en dat er signalen waren van wapenproductie, waarbij echt stappen worden ondernomen om een bom te bouwen.
Het land zou bovendien voldoende ballistische raketten hebben - die kernkoppen kunnen dragen - om zelfs het verst gelegen punt van Israël te treffen. Genoeg redenen volgens Israël om nu een grootschalige operatie op poten te zetten.
Binnen de internationale gemeenschap is er consensus: Iran is een kernwapen aan het maken
Tom Sauer, professor internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen
Volgens Tom Sauer, professor internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen, is er ook binnen de internationale gemeenschap consensus dat Iran zich inderdaad bezighoudt met het maken van kernwapens.
"De internationale gemeenschap volgt die evolutie al decennialang op", vertelt Sauer. "In 1970 ondertekende Iran het non-proliferatieverdrag (waarbij een land belooft om geen kernwapens te produceren, red.), maar dat verdrag is niet erg duidelijk. Er is een erg dunne lijn tussen het verrijken van uranium voor burgerlijke doeleinden en militaire doeleinden, maar volgens de internationale gemeenschap is er wel duidelijk iets aan de hand."
De timing lijkt dus heel strategisch. Volgens de Israëlische krant The Times of Israel was de Iraanse luchtverdediging nog niet volledig hersteld na een eerdere clash in oktober. De Israëlische stafchef noemde de aanval dan ook een onmiddellijke operationele noodzaak.
De verrijkingscentrale van Natanz was daarbij het voornaamste doel, maar er werden ook aanvallen uitgevoerd om de militaire en nucleaire top van Iran te raken.
Nucleaire deal?
De vraag is alleen: hoe moet het nu verder? De vrees is dat dit conflict opnieuw kan escaleren tot een regionale oorlog. Iran heeft alvast aangekondigd dat het de Israëlische aanval zal wreken. De lancering van zo'n 100 Shahed-drones naar Israël (van de afgelopen uren) is slechts een voorbode van wat komen zal, denken analisten.
Bovendien is het nog maar de vraag of de Israëlische aanvallen het nucleaire programma van Iran kunnen vernietigen. "Het doel van Israël is om het atoomprogramma 10 jaar terug in de tijd te torpederen", denkt VRT NWS-journalist Jens Franssen. "Het zal nog moeten blijken in hoeverre die bombardementen succesvol zullen zijn. Waar dat niet het geval is, zal opnieuw gebombardeerd worden."
Bovendien bestaat de kans dat de Israëlische aanval net het tegenovergesteld effect heeft, denkt Sauer. "Kijk maar naar de eerdere Israëlische aanval op een Iraakse nucleaire centrale. Daar is het nucleaire programma net in een hogere versnelling geschakeld. Dat zou nu ook kunnen gebeuren in Iran."
De geschiedenis leert dat zulke aanvallen onvoorspelbare gevolgen hebben. Zelfs de uitgekiende aanval op het Iraanse nucleaire programma 15 jaar geleden – een cyberaanval waarbij schadelijke software de centrifuges vernielde – leidde hooguit tot een vertraging van een jaar of twee. Toen Iran het programma hervatte, kwam het groter terug dan ooit tevoren.
Hoe dan ook, voor de Verenigde Staten is de hele situatie een streep door de rekening. Volgens buitenlandminister Marco Rubio was de VS niet betrokken bij de Israëlische aanval. Donald Trump zou liever een deal sluiten met Iran, zodat hij kan focussen op de oorlog in Oekraïne en de handelsoorlog met China, maar dat is duidelijk niet het plan van Israël.
"Zij willen de oorlog in Gaza voortzetten en geen nucleaire deal met Iran sluiten, en hebben nu de strategie van Trump getorpedeerd. De kans dat de VS en Iran zondag zullen samenzitten en spreken over zo'n nucleaire deal - zoals gepland stond - is nu wel erg klein geworden", concludeert Sauer.
