Brian Wilson (82), het popgenie van The Beach Boys, is overleden

"Met droefheid moeten we meedelen dat onze geliefde vader, Brian Wilson, is overleden. Woorden schieten tekort", zo geeft de familie mee op de website van de songwriter. "Wij vragen u onze privacy te respecteren in deze moeilijke tijd voor onze familie. Wij weten dat wij ons verdriet delen met de hele wereld."

Als lid van de uit Zuid-Californië afkomstige The Beach Boys kent Brian Wilson begin jaren 60 zijn eerste grote successen met hits als 'Surfin' safari', 'Surfin' U.S.A.', 'Fun, fun, fun', en 'I get around'. Meerstemmige harmonieën en een afgeborsteld, zonnig imago zijn het handelsmerk van de groep in de beginjaren.

Gaandeweg manoeuvreert Wilson The Beach Boys van liedjes over surfen en feesten richting 'volwassen' popmuziek. In 1966 verschijnt zijn magnus opus, 'Pet sounds'. Maar de prestatiedruk die hij zichzelf oplegt en de drugs die hij neemt, ondermijnen zijn fragiele mentale gezondheid zo hard, dat hij zich vanaf eind jaren 60 grotendeels terugtrekt uit het publieke leven.  

Hij zal er mentaal nooit helemaal bovenop komen, maar begin jaren 2000 begint Wilson wel weer op te treden. Gesteund door een jonge band discipelen in de plaats van The Beach Boys, én met al zijn geniale composities op de setlist. "Hij is als Mozart of Chopin of Beethoven", aldus Neil Young. "Zijn muziek zal altijd blijven leven".

"Ik riep tegen de stewardess, 'ik wil geen eten, laat me met rust!'", herinnert Brian Wilson zich zijn eerste zenuwinzinking. "Ik zat gewoon te janken op het vliegtuig." Het is 23 december 1964, en The Beach Boys zijn onderweg naar Houston in Texas, waar de meest beminde popgroep van de VS een kerstshow moet spelen.

Het wordt de laatste keer dat Brian Wilson, het creatief brein en de producer van de band, met de andere leden zal touren.  

Voor Wilson, die opgroeide als een verlegen, onzekere jongen, met doofheid in één oor, is efficiënt platen producen én reizen én optreden niet langer een optie. Begin 1965 vraagt hij aan de andere Beach Boys om een vervanger te zoeken.  

Het einde van Brian Wilson's podiumdagen is het begin van zijn meest creatieve periode: hij profiteert volop van de vrijheid om te componeren, te producen en te experimenteren naar eigen goeddunken.

Het luidt ook het begin in van zijn mentale ondergang.  

Brian Wilson is 19 jaar jong wanneer The Beach Boys in 1961 met 'Surfin'' zijn eerste compositie opnemen. De groep bestaat uit Brian, zijn jongere broers Carl en Dennis, Mike Love, een neef, en Al Jardine, een schoolvriend op het El Camino College in Los Angeles.

'Surfin'' is de eerste van een lange reeks door rock-'n-roll, doowop en rhythm-and-blues geïnspireerde singles over de jongerencultuur in zuidelijk California. Staan centraal in de teksten: zon, zee en zand, snelle wagens en fun fun fun met de maten en de meiden. De grote doorbraak van The Beach Boys komt er in 1963 met de single en het gelijknamige album 'Surfin' U.S.A.'.

"We probeerden de essentie van de zee te vertalen naar muziek", vertelt Brian Wilson in 1966, over hun succesformule. "Zelf heb ik nooit op een surfplank gestaan." The Beach Boys tellen met Dennis Wilson inderdaad maar één échte 'beach boy' in hun rangen. Maar met Brian wel een muzikaal meesterbrein.

'There's a world where I can go/ And tell my secrets to/ In my room/ In my room/ In this world I lock out / All my worries and my fears…'

"Dit is het mooiste liedje dat je al geschreven hebt", zegt mama Audree Wilson, wanneer ze 'In my room' voor het eerst hoort. Het is de song – uit het album 'Surfer girl' (1963) - waarmee Brian Wilson voor het eerst breekt met surfmetaforen allerhande en rechtstreeks in zijn geteisterde hoofd laat kijken.

"Mijn kamer was mijn koninkrijk", zei hij ooit over zijn isolatie gevoed door mentale obstakels. Desondanks werkt Brian Wilson zich in de jaren 1963 en 1964 uit de naad aan zes langspelers van The Beach Boys, inclusief een met orkest opgenomen kerstalbum.

De reden voor al die productiviteit? De internationale doorbraak van een groepje uit het verre Liverpool.

"De invasie van The Beatles bracht me van mijn stuk", aldus Brian Wilson. "'I want to hold your hand' blies me omver. Ik wist dat we goed waren, maar toen The Beatles arriveerden wist ik dat we snel vooruitgang moesten boeken."

Wilson volgt de opmars van de Fab Four met argusogen: "Uiteraard waren we jaloers". Op de koop toe delen ze in Amerika dezelfde platenfirma, Capitol Records. "Dat maakte de situatie alleen nog maar competitiever."

De tijdgeest verandert en Brian Wilson wil niet achterblijven. Behalve de concurrentie met The Beatles is er nog een andere factor die hem inspireert om muzikale grenzen te verleggen: drugs. Eerst hasj en marihuana, later ook cocaïne en LSD.

"Ik beschouw het als een zeer religieuze ervaring", zegt Brian Wilson in 1966 aan journalist Tom Nolan van de Los Angeles Times, over zijn eerste LSD-trip. Tegen Rolling Stones-manager Andrew Loog Oldham klinkt het in dezelfde periode: "Ooit ga ik songs schrijven waar mensen voor gaan bidden."

In de lente van 1966 maakt Wilson zijn ambitie concreet, wanneer The Beach Boys hun elfde langspeler uitbrengen: 'Pet sounds'.

Het is Brian Wilsons antwoord op 'Rubber soul', de eind 1965 verschenen grote sprong voorwaarts van The Beatles, en een eerbetoon aan zijn grote voorbeeld, producer Phil Spector. Die heeft Wilson begin jaren 60 omver geblazen met zijn fameuze, veelgelaagde 'Wall of sound' en zijn gebruik van de opnamestudio als een instrument.  

In feite is 'Pet sounds' een soloalbum, door Wilson geschreven, gecomponeerd en geproducet terwijl de andere Beach Boys op tournee zijn, en ingespeeld door het kruim van de sessiemuzikanten in LA.

Niet alle groepsleden zijn overtuigd door Wilsons progressie richting veelgelaagde, barokke arrangementen, avant-garde-geluiden, ontluikende psychedelica en introspectieve teksten.  

"Ik was niet meteen verkocht door de stilistische omslag", aldus Al Jardine over 'Pet sounds'. "Het klonk als iets wat we nooit eerder gehoord hadden. Het kostte tijd om ons aan te passen, omdat het geen muziek was waar je enigszins op kon dansen."   

Wél meteen onder de indruk van 'Pet sounds': John Lennon en Paul McCartney, die Brian Wilson 'geniaal' noemen.

"De muzikale innovatie op die plaat was 'wow!'", blikt McCartney in 1980 terug op het moment dat hij het album voor het eerst hoorde. "Ik dacht: dit is dé plaat voor de eeuwigheid. Wat gaan wij nu in hemelsnaam doen?"

Waarop The Beatles in 1967 'Sgt. Pepper's lonely heart club band' uitbrengen, een conceptplaat tjokvol studio-experimenten, net zoals 'Pet sounds'. Beatlesproducer George Martin gaf het zelf toe: "Zonder 'Pet sounds' zou 'Sgt. Pepper's' nooit gebeurd zijn."

"Allereerst vergrootte mijn creativiteit meer dan ik kon geloven. Het nadeel was: het verklootte mijn brein", zegt Brian Wilson in 2011 aan The Guardian, over LSD.

Meteen na de opnames van 'Pet sounds' begint Wilson aan zijn volgende project: de conceptplaat 'Smile', naar eigen zeggen "een tienersymfonie voor God".

De single 'Good vibrations' wordt vooruitgestuurd. Een half jaar lang is er aan gewerkt, in 4 verschillende studio's, geassembleerd uit 90 uur tape. De opname slorpt tienduizenden dollars op. "Het is het meest volwassen meesterwerk dat we ooit gemaakt hebben", aldus Wilson.    

'Good Vibrations' wordt een wereldwijde hit, maar de demonen in Brian Wilson's hoofd saboteren de rest van de opnames van 'Smile'. Het project crasht en wordt zo goed als integraal opgeborgen. 

"Omdat ik op drugs zat", verklaart Brian Wilson jaren later de mislukking. "Als we de plaat hadden uitgebracht, was er geen enkel exemplaar van verkocht. Het klonk alsof het van een andere planeet kwam."  

Er is sprake van afgelaste sessies "omdat de vibes niet goed zitten", opnames op de bodem van een zwembad en schrijfsessies aan een vleugelpiano in een gigantische zandbak die Wilson heeft laten aanbrengen in zijn eetkamer. Wilson hoort stemmen in zijn hoofd, en lijdt onder paranoïde waanbeelden.

"Een heel album vol Brian zijn waanzin", zegt Mike Love, neef van de Wilson-broers en Beach Boy van het eerste uur over het gedoemde 'Smile'.

De harmonie, het fundament van alle muziek die The Beach Boys hadden uitgebracht, is nu ver zoek in de groep. Een gebroken, gedesillusioneerde, met overgewicht worstelende Brian Wilson trekt zich steeds verder terug in zijn cocon. The Beach Boys surfen verder, maar zijn onthoofd.  

"Ik verstopte me in mijn slaapkamer voor de wereld", vertelt Wilson in 1976 aan het Amerikaanse muziekblad Creem. "Ik was een plant. Mijn leven was volledig naar de kloten. Ik implodeerde, ik werd een kluizenaar."

Tijdens de interviews die Brian Wilson midden jaren 70 geeft over zijn retour bij The Beach Boys wordt hij vergezeld door Dr. Eugene Landy, een therapeut die op vraag van Wilsons echtgenote de gevallen Beach Boy uit het slop moet trekken.

De man neemt de totale controle over Wilsons leven, tot afgrijzen van de andere Beach Boys. "Dr. Landy vindt het niet goed dat ik mijn familie te veel zie. Hij denkt dat het ongezond is", vertelt hij in 1988 aan The New York Times.

"Dr. Landy was een tiran met controle over één persoon, en die persoon was ik", klinkt het in zijn autobiografie. Pas in 1992 weet Wilson zich na verschillende rechtszaken definitief vanonder zijn juk te bevrijden. Landy verliest zijn doktersvergunning en mag van de rechtbank zijn ex-patiënt nooit meer benaderen. 

Na de onfortuinlijke dood van Dennis Wilson, die in 1983 verdrinkt na een duik van zijn jacht, verliest Brian Wilson in 1998 ook zijn andere broer, Carl, aan longkanker. In datzelfde jaar verwerft Mike Love via een rechtszaak het recht om verder op te treden met de naam The Beach Boys. 

Maar het is Brian die door een nieuwe generatie in de armen gesloten wordt, wanneer hij eind jaren 90, begin 2000 solo op tournee trekt. "Ik kreeg slechte vibes bij de andere Beach Boys", zegt hij daarover. "Dus ik besloot om op mijn eentje de baan op te gaan. Weet je, ik ga waar ik gewenst ben."

Ook met het integraal live gespeelde 'Pet sounds' oogst Brian Wilson internationaal voor volle zalen ontroering en laaiende recensies. In 2004 is de loutering van de geplaagde Beach Boy compleet, wanneer hij met het verloren magnum opus 'Smile' op tournee trekt, en er ook een studioversie van het album verschijnt.

"Het zal de industrie inspireren om betere muziek te maken", antwoordt Brian Wilson op de vraag wat de release van 'Smile' voor hem betekent, bijna 4 decennia na de premature dood van het album. "Want deze muziek is tijdloos."

"Een geniaal muzikant, maar een amateur als mens": zo is Brian Wilson ooit omschreven door Tony Asher, de voormalige copywriter die op vraag van Wilson de teksten van Beach Boys-parels als 'God only knows' en 'I just wasn't made for these times' pende.

Maar het imago van "het gekwelde genie", gebroken door het leven en de muziek, wijst hij in 2004 tijdens een interview met de Britse muziekjournaliste Sylvie Simmons zelf van de hand.

"Ik ben gewoon een verlegen en teruggetrokken persoon", klinkt het in The Guardian. "Soms ben ik in een babbelbui, maar niet zo dikwijls. Ik kick op stemmen van andere mensen. Ik hou van stemmen, het is mijn favoriete ding op platen. Life is good."

In 2006 viert Wilson het veertigste jubileum van 'Pet sounds' met een korte tournee, vergezeld door Al Jardine, de enige originele Beach Boy waarmee hij nog vlot door één deur kan.

"Wat moet ik doen? Er bij gaan zitten en denken 'oh, ik heb geen zin om 74 te zijn?'. Als ik op pensioen ga, dan zou ik niet weten wat te doen met mijn tijd." Dat antwoordt Brian Wilson wanneer hij in 2016 in het magazine Rolling Stone de vraag krijgt waarom hij blijft doorgaan met optreden.

"Ik ga liever de baan op, vlieg wat rond, en speel concerten", aldus de Beach Boy die 5 decennia eerder het podium vaarwel zei omdat hij bezweek onder de druk.

In 2021 volgt Brian Wilson het voorbeeld van tijdgenoten als Bob Dylan, Neil Young, en David Crosby, wanneer hij de auteursrechten van zijn songcatalogus verkoopt, voor 50 miljoen dollar aan de Universal Music Publishing Group. Een jaar later, in de zomer van 2022, last hij een reeks concerten in de VS af. En dan wordt het stil rond Brian Wilson.

Dementie en 'een ernstige neurocognitieve stoornis', is het oordeel van een dokter tegenover een rechter in LA die Wilson in mei 2024 onder curatele plaatst. De Beach Boy is volgens de arts "niet in staat om op de juiste wijze te voorzien in zijn eigen persoonlijke behoeften aan fysieke gezondheid, voedsel, kleding of onderdak". 

Na een leven vol hoge, creatieve pieken maar ook diepe, persoonlijke dalen trekt Brian Wilson zich in zijn huis in Beverly Hills finaal terug uit het publieke leven, vergezeld door 2 van zijn 7 kinderen, Carnie en Wendy Wilson.