Eén jaar geleden vonden de Europese verkiezingen plaats. Rechtse en conservatieve partijen versterkten hun positie in het Europees Parlement. Die verschuiving van de macht is merkbaar in het Europese migratiebeleid, dat strenger is geworden. Voor bedrijven en landbouwers had de verkiezingsuitslag als gevolg dat heel wat regels op de schop gingen. De Green Deal van de vorige legislatuur bestaat nog, maar is hier en daar toch afgezwakt.
Europa 1 jaar na de verkiezingen: strenger voor migratie, minder focus op klimaat en milieu
Rechts won in het Europees Parlement
Op 10 juni vorig jaar werd het duidelijk. Groenen en liberalen hadden de Europese verkiezingen verloren. Winnaars waren de christendemocraten, conservatieven, radicaal- en extreemrechts. De socialisten bleven ongeveer op hetzelfde aantal zetels.
Dit had zijn impact op het beleid van de nieuwe Europese Commissie, die sinds 1 december aan de slag is. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen lanceert wetsvoorstellen en actieplannen, die haar eigen beleid van de vorige ambtstermijn afzwakken of bijsturen. En ze komt nu ook met voorstellen die in de vorige ambtstermijn politiek onhaalbaar waren.
Regels schrappen en/of uitstellen
De klachten van bedrijven en landbouwers over Europese regeldruk blijven niet zonder gehoor. De Europese Commissie schrapt allerlei verplichtingen. Of ze duwt op de pauzeknop en stelt omstreden wetten uit. De ontbossingswet bijvoorbeeld. Of de zorgplichtwet, die grote bedrijven verplicht om na te gaan of er bij toeleveranciers geen grove schendingen van de mensenrechten gebeuren.
Von der Leyen hanteert hierbij geen kettingzaag, zoals Elon Musk deed in de Verenigde Staten. Haar toverwoord is "omnibus": de benaming die ze geeft aan alle wetsvoorstellen voor vereenvoudiging, van landbouw tot defensie.
Het Europees Parlement keurde ze tot nu toe allemaal goed. Tot grote tevredenheid van Manfred Weber, de leider van de grootste fractie in het Europees Parlement (de Europese Volkspartij), partijgenoot van Von der Leyen. Hij heeft groenen en socialisten laten verstaan dat hij hen niet nodig heeft, en dat hij desnoods een meerderheid kan vormen met de conservatieve en radicaalrechtse fracties.
Strenger voor migratie, soepeler voor milieu en klimaat
De wolf wordt minder beschermd. Autofabrikanten krijgen meer tijd om hun klimaatdoelstellingen te halen. Het wetsvoorstel dat het klimaatdoel voor 2040 vastlegt, is al een paar keer uitgesteld. Wordt het (een reductie van) 90 procent, of zal die doelstelling worden uitgehold? De Green Deal, het vlaggenschip van de vorige legislatuur is van het voorplan verdwenen.
Er gaat meer politieke aandacht naar een strenger migratiebeleid. Centra buiten de Europese Unie voor afgewezen asielzoekers waren vroeger taboe. Nu is er een voorstel van de Europese Commissie om ze (juridisch alvast) mogelijk te maken. Afgewezen asielzoekers terugsturen naar een land waar ze geen band mee hebben, maar enkel doorgereisd zijn? Ook dat was vroeger een taboe, ook dit wil de Europese Commissie juridisch mogelijk maken.
De bocht werd al voor de Europese verkiezingen ingezet
Het zijn niet alleen de Europese verkiezingen die voor deze koerswijziging of "bocht" in het Europese beleid hebben gezorgd. Onder andere de Nederlandse verkiezingen van 2023 hebben een rol gespeeld.
De verkiezingsoverwinning van de Boerburgerbeweging (BBB) (en de forse nederlaag van het CDA, de Nederlandse christendemocraten) deed bij de Europese Volkspartij de alarmbellen afgaan. Ze begon campagne te voeren tegen de Europese Natuurherstelwet, die uiteindelijk fel werd afgezwakt, en maar op het nippertje werd goedgekeurd.
Ook bij sommige Europese liberalen veranderde de houding tegen milieu- en klimaatbeleid. Denk maar aan de vorige Belgisch premier Alexander De Croo, en zijn pleidooi om op de "pauzeknop" te duwen.
Nationale verkiezingen zijn Europese verkiezingen
In België vinden de federale en regionale verkiezingen plaats op dezelfde dag als de Europese verkiezingen, wat uitzonderlijk is. In de meeste andere landen vinden de nationale verkiezingen op andere momenten plaats. En al die nationale verkiezingen hebben impact op de machtsverhoudingen in de Europese ministerraad, of in de Europese Raad van regeringsleiders.
Als Viktor Orban volgend jaar de Hongaarse verkiezingen verliest, dan zal dat grote gevolgen hebben, omdat het Hongaarse veto tegen allerlei beslissingen dan (misschien) wegvalt. Of kijk naar Polen. Daar is de verwachting dat de Poolse premier Donald Tusk zich onbuigzamer gaat opstellen op het Europese niveau, nu zijn partij de presidentsverkiezingen verloren heeft en hij dat stemmenverlies wil goedmaken tegen de volgende parlementsverkiezingen in 2027.
Wat in de VS de midterm-verkiezingen zijn, zijn de nationale verkiezingen bij ons. Soms worden Europese beslissingen of aankondigingen uitgesteld, uit schrik dat de zittende regeringsleider er de verkiezingen door zou verliezen. Wie Europa volgt, houdt dus ook best de nationale verkiezingskalender bij, en pluist best ook de nationale regeerakkoorden uit.
Het regeerakkoord in Duitsland tussen CDU/CSU en SPD bevat een passage over hoe Duitsland tegen 2040 de CO2-uitstoot met 90 procent wil verminderen. Een stuk van die vermindering (tot 3 procent) mag met de aankoop van internationale "koolstofkredieten" gebeuren. De kans is groot dat de Europese Commissie die bepaling gaat overnemen wanneer zij op 2 juli met haar voorstel komt voor de 2040-doelstelling.
Amerikaanse verkiezingen: deze keer grotere impact dan de Europese
De verkiezingen van 5 november 2024 in de Verenigde Staten waren wellicht belangrijker voor Europa dan onze eigen Europese verkiezingen. President Donald Trump kiest voor "America first" en ziet de Europese Unie in het beste geval als concurrent, in het slechtste geval als een overbodig blok aan zijn been.
Dit dwingt de Europese leiders tot drastische en moeilijke keuzes. Trump kan misschien tijdelijk tevreden gesteld worden met hogere defensie-uitgaven, of wat toegevingen op handelsvlak. De Trans-Atlantische vriendschap van vroeger is echter voorbij.
Europees Commissievoorzitter Von der Leyen pleitte daarom in een speech eind mei voor een "onafhankelijk Europa", dat zijn eigen koers vaart, en daarvoor ook de nodige middelen en macht krijgt. De Deense premier Frederiksen volgt die lijn. Behoorde Denemarken vroeger, als het over de Europese begroting ging, bij de vier "zuinige" landen (de frugal four), dan is dat nu voorbij. Europa moet zelf zorgen voor haar veiligheid en defensie, zei ze. Dat is ook wat de meeste burgers willen, zo blijkt uit Eurobarometer -onderzoek.
Dat Frederiksen deze bocht maakt, een jaar voor de Deense verkiezingen, illustreert hoe groot de impact is van de Amerikaanse verkiezingen op de Europese politiek, en hoe die nieuwe context ook zijn invloed zal hebben op de komende nationale verkiezingen (die dus ook Europese verkiezingen zijn).
