Vluchtelingen beu en frustraties over graan: steun van Polen aan Oekraïne staat onder druk

Een taxichauffeur in Warschau drukt ons meteen met de neus op de feiten. Zijn voorkeur ging uit naar een uiterst rechtse presidentskandidaat, omdat die de steun voor Oekraïne van Polen aan banden wou leggen. De Oekraïners krijgen volgens hem veel te veel voordelen, en dat is in het nadeel van de Polen zelf.

Deze taxichauffeur is niet de enige die die mening is toegedaan. 

Toen Rusland Oekraïne binnenviel in 2022, was de steun van de Poolse bevolking bijna universeel: 95 procent van de bevolking was voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen. Uit bevragingen blijkt dat nu nog maar de helft van de Polen Oekraïners wil opvangen. Dat is hetzelfde niveau als voor de oorlog begon. 

Volgens officiële cijfers wonen er nog steeds zo’n miljoen Oekraïense vluchtelingen in Polen.

We reizen naar Zamość, in het oosten van het land op zo’n 50 kilometer van de Oekraïense grens. De Vlaamse Stefanie Bogaerts woont daar al 20 jaar. Ze heeft er een ontmoetingscentrum voor Oekraïners opgericht. 

“Mijn Poolse man heeft veel contacten in Oekraïne, dus toen de oorlog uitbrak kregen we meteen de eerste dag veel telefoons van vrienden en kennissen die vroegen of ze naar ons konden komen. De tweede nacht hadden we een familie van 10 mensen in huis, daarmee is het allemaal begonnen.”

Het werk van Stefanie is ondertussen geëvolueerd van opvang en basisvoorzieningen naar integratie van Oekraïense vluchtelingen in de Poolse samenleving. 

“We kunnen geen humanitaire hulp meer inzamelen als we niet werken aan het positief imago van Oekraïners in Polen en Oekraïners in het algemeen”, zegt ze. “We werken er hard aan om te tonen dat de Oekraïners ook iets bijdragen aan de Poolse maatschappij. En dat is nodig.”

Er zijn namelijk veel vooroordelen over Oekraïners. Ze zouden meer criminaliteit veroorzaken, voorrang krijgen bij de dokter zodat Polen langer moeten wachten, en profiteren van de sociale zekerheid. 

Die vooroordelen worden gevoed door Russische propaganda, en duchtig gebruikt door Poolse politici. Dat was ook te zien in de voorbije verkiezingscampagne voor de presidentsverkiezingen . Karol Nawrocki, die de verkiezingen won, lanceerde tijdens de campagne het idee dat Polen voorrang moeten krijgen op Oekraïners in de gezondheidszorg, en Poolse kinderen voorrang moeten krijgen op Oekraïense in het onderwijs. 

Ook Rafał Trzaskowski, de liberalere tegenkandidaat van de regering van Tusk, opperde dat kindergeld, enkel zou moeten gaan naar Oekraïners die werken. Dat standpunt werd gezien als een manier om ook rechtsere kiezers aan te spreken.

Maar cijfers tonen dat de grote meerderheid van de Oekraïners in Polen aan het werk is. Dat bevestigt ook Kateryna Afanasenko, een Oekraïense die als vrijwilliger werkt in het centrum van Stefanie Bogaerts.

“Ik werk als freelancer en de meeste van mijn vriendinnen hebben een full-time job. We werken allemaal en doen allemaal ons best. We willen geen last zijn, en we dragen ook bij aan de Poolse economie,” zegt ze.

Kateryna vluchtte op de tweede dag van de oorlog uit Lviv, in Oekraïne naar Zamość, in Polen. Dat deed ze met haar 3 kinderen.

Die krijgen op school wel eens een opmerking. "'Waarom ben je hierheen gekomen, ga terug naar Oekraïne', zeggen de kinderen dan. We weten dat dat niet van die kinderen zelf komt, maar dat zoiets thuis wordt gezegd. Dat leg ik dan uit aan mijn kinderen, zodat ze er niet van wakker liggen."

Over het algemeen heeft ze zelf wel weinig slechte ervaringen met Polen. Maar ze heeft wel vriendinnen die hebben ondervonden dat de Oekraïners hier niet meer zo graag gezien zijn als een paar jaar geleden. "Buren zeiden tegen hen dat Oekraïners gewoon naar hier komen voor het geld, maar niets doen."

Kateryna is naar Polen gevlucht, omdat ze vreesde voor de veiligheid van haar kinderen. "Ik heb mijn thuis achtergelaten, mijn man, mijn familie, en dat was niet makkelijk om te doen. Als mensen denken dat wij alles hier op een blaadje gepresenteerd krijgen, en daar niets voor moeten doen, dan zijn ze fout."

Zamość ligt in de provincie Lublin, een van de belangrijkste landbouwregio’s van Polen. Eens buiten het stadscentrum zitten we meteen tussen de uitgestrekte velden tarwe en koolzaad. Onder de Poolse boeren is er ook argwaan naar Oekraïne. 

Daar zit het probleem bij het Oekraïens graan, dat volgens de boeren de Poolse markt overspoelt, en daarom de prijzen naar beneden haalt. Het graan zou bovendien van lagere kwaliteit zijn en niet aan dezelfde voedselveiligheidsnormen moeten voldoen.

We praten erover met boer Adam Bojarski."Het is alsof je in een sportwedstrijd 2 ploegen zou hebben, waarbij de ene constant gecontroleerd wordt op doping, en de andere alles mag doen wat die wil. En dan zien wie er wint."

Na de Russische invasie in Oekraïne besliste de Europese Unie om alle importtarieven op een aantal Oekraïense landbouwproducten op te heffen. Op die manier zouden Oekraïense boeren gemakkelijk hun graan kunnen verkopen in Afrika en Azië, via Europa. "Maar het probleem is dat die transportkost veel te hoog is", zegt Adam, "en daarom belandt het graan gewoon op de Poolse markt en zakken onze prijzen."

De speciale regeling voor Oekraïense landbouwproducten is vrijdag afgelopen en wordt niet verlengd. Op dit moment lopen er onderhandelingen over een nieuw handelsakkoord tussen de Europese Unie en Oekraïne. In tussentijd zullen dezelfde regels als voor de oorlog weer van kracht worden. Dat zal de Oekraïense economie miljarden kosten.

Op dit moment is het nog niet duidelijk of de nieuwe overeenkomst tussen Oekraïne en Europa voordelig zal zijn voor de Poolse boeren, zegt Adam. 

Wat wel zo is, is dat de onderhandelingen, onder druk van de Poolse lobby, tot nu uitgesteld werden. De bedoeling was volgens bronnen, onder meer aan de Financial Times, om Karol Nawrocki, de presidentskandidaat die gesteund werd door de rechts-conservatieve oppositie, niet de wind in de zeilen te geven.

"De EU wou geen overeenkomst aankondigen die negatief is voor de Poolse boeren, omdat die zich dan massaal achter Nawrocki zouden scharen", zegt Adam Bojarski. "De EU wilde zeker liever dat de linksere kandidaat (Rafal Trzaskowski, van de partij van Donald Tusk, red.) won."

De Poolse boeren hebben nog steeds volop voor Karol Nawrocki gestemd bij de voorbije presidentsverkiezingen. Volgens Bojarski zal hij het ook opnemen voor de boeren: "De president is samen met de regering verantwoordelijk voor het buitenlands beleid, dus kan internationale overeenkomsten ondertekenen of niet ondertekenen. Dat Nawrocki heeft gewonnen, was voor ons heel goed nieuws."

Hoe Nawrocki een invloed kan hebben op de situatie van de Oekraïense vluchtelingen, kan Kateryna niet voorspellen: "Er wordt nu eenmaal veel gezegd in verkiezingscampagnes, dat wil niet zeggen dat het ook gaat gebeuren. We zullen wel zien."

"Natuurlijk is het niet aangenaam om op tv allerlei dingen te horen over Oekraïners die niet kloppen, maar ik probeer altijd positief te blijven."

Wat haar betreft, is de aanwezigheid van zo veel Oekraïense vluchtelingen in Polen, maar ook in de rest van de wereld, vooral een kans om mensen kennis te laten maken met Oekraïne en de Oekraïense cultuur. "We kunnen tonen dat we sterk zijn, dat we dapper zijn, en opgeleid. En dat we iets kunnen bijdragen op de plekken waar we naartoe zijn gekomen."

Volgens haar is de houding van de Polen veranderd, omdat ze de oorlog moe zijn. "Drie jaar is lang, mensen zijn uitgeput door deze situatie. Want het is stresserend, zelfs als de oorlog niet in je eigen land is, maar in het land vlak naast je. En zelfs dan zijn nog altijd veel mensen wel bereid om te helpen."