Niet alleen drones, maar ook nepbeelden zijn een wapen in het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Zowel pro-Oekraïense als pro-Russische accounts proberen op sociale media het verhaal over de Oekraïense droneaanval op de Russische luchtmachtbasissen te sturen. We bekijken enkele voorbeelden die viraal gaan.
Vliegtuigen met 2 cockpits: hoe Russische en Oekraïense accounts nepbeelden gebruiken in hun propaganda
In het kort
Wat? De Oekraïense droneaanval op Russische luchtmachtbasissen op zondag heeft geleid tot speculatie over de omvang van de schade. Op sociale media maken sommigen daarvan gebruik om propagandabeelden de wereld in te sturen en zo hun versie van het verhaal over de aanval uit te dragen.
Maar? Beelden die verspreid worden door pro-Russische accounts moeten de impact van de aanval vooral minimaliseren, terwijl de beelden vanuit pro-Oekraïense hoek de aanval net zo groot mogelijk moeten voorstellen. Zowel pro-Russische als pro-Oekraïense accounts maken hierbij gebruik van nepbeelden.
De Oekraïense droneaanval van zondag heeft veel indruk gemaakt. De Oekraïense geheime dienst viel tot diep in Rusland luchtmachtbasissen aan.
De Oekraïense geheime dienst sprak van 41 geraakte vliegtuigen, 34 procent van de Russische strategische bommenwerpers. Het hoofd van het Oekraïense centrum tegen desinformatie Andrei Kovalenko zegt intussen dat in totaal 13 vliegtuigen volledig vernield zijn.
Maar of die Oekraïense beweringen kloppen, is niet zeker. Pro-Russische en Pro-Oekraïense accounts maken van die onzekerheid gebruik om de operatie zo voor te stellen zoals hen best uitkomt. Daarbij grijpen ze ook terug naar nepbeelden.
Pro-Russische beelden trachten impact te minimaliseren
Oekraïne benoemde concreet welke types vliegtuigen het zou geraakt hebben. Het gaat onder andere om bommenwerpers van het type Tu-22 en Tu-95 en de Beriev A-50 .
Dat laatste type is een duur verkenningsvliegtuig, herkenbaar aan de schotel die bovenop het toestel gemonteerd is. Rusland zou er minder dan 10 van hebben. Oekraïne zou er 2 hebben geraakt op de luchtmachtbasis van Ivanovo, bij Moskou, een klap voor Ruslands vermogen om zijn luchtruim te beschermen.
Pro-Russische media en accounts op sociale media waren er snel bij om de impact van de aanslag te minimaliseren en de Oekraïense beweringen in twijfel te trekken. Zo beweerden ze dat de A-50's in Ivanovo helemaal niet geraakt zouden zijn. Als bewijs daarvoor halen ze een satellietfoto van het Amerikaanse satellietbedrijf Maxar aan, waar twee A-50's ongeschonden op te zien zijn.
Die foto toont wel degelijk A-50's op de luchtmachtbasis van Ivanovo. De plek is terug te vinden op Google Maps op satellietbeelden uit 2023, toen er andere vliegtuigen stonden.
Factcheckers van onder andere BBC merkten echter snel op dat deze satellietfoto van 3 mei dateert, een maand voor de Oekraïense aanval. Dat er dan nog geen schade aan de vliegtuigen is, is logisch. De foto is ook bij persagentschap AFP te vinden, waar in de beschrijving ook duidelijk gemaakt wordt dat het beeld op 3 mei werd genomen.
De Oekraïense geheime dienst SBU plaatste ondertussen ook een video van de aanval online . Daarop zijn de A-50’s duidelijk te zien, met autobanden erbovenop, net zoals op de foto van Maxar. Vrijwilligers van geolocatiecollectief Geoconfirmed bevestigen dat de video daadwerkelijk A-50's op de luchtmachtbasis van Ivanovo toont, een paar honderd meter van waar ze stonden op de satellietfoto van Maxar. Die beelden zijn daarom geloofwaardig.
Conclusie:
Hoe beschadigd de A-50's juist zijn, en of ze zelfs operationeel waren voor de aanval , is momenteel niet helemaal duidelijk.
Dat ze zijn aangevallen staat vast, en een satellietbeeld van een maand vóór de aanval is geen goed argument om dat te proberen ontkrachten. We beschouwen de bewering daarom als onwaar.
Pro-Oekraïense beelden proberen schade zo groot mogelijk voor te stellen
Naast beelden die de impact van de aanval willen minimaliseren, gaan ook beelden rond die precies het omgekeerde willen doen.
Zo delen vooral pro-Oekraïense accounts - maar ook accounts die uit zijn op zoveel mogelijk clicks - op sociale media een video van de verwoestende gevolgen van de aanval. Op TikTok werden de beelden zelfs al meer dan 17 miljoen keer bekeken. Maar de beelden zijn niet echt. Ze zijn met AI gemaakt.
Dat het om AI-beelden gaat, is op verschillende manieren vast te stellen. Zo werden volgens de Oekraïense geheime dienst SBU vooral A-50 's, en vliegtuigen van het type Tu-160 , Tu-22 en Tu-95 geraakt. De vliegtuigen in de AI-video komen niet overeen met de vermelde types.
Nog een duidelijker element dat op AI wijst, zijn de mensen die in de video in elkaar lijken op te gaan en nadien toch weer 2 aparte personen te vormen. Op de foto hierboven zie je een man met vier benen.
Daarnaast zijn er in de video ook vliegtuigen te zien die 2 cockpits hebben – een vooraan en een achteraan zonder dat er motoren te zien zijn. Het verdict is duidelijk: deze beelden zijn gemaakt met A.I.
Conclusie:
Heel wat pro-Oekraïense accounts verspreiden beelden van de schade van de droneaanval.
Maar ook valse beelden doen de ronde. De beelden die hierboven te zien zijn, werden duidelijk met AI gemaakt en beschouwen we daarom als onwaar.
Meer informatie over de factchecks van VRT NWS
Zoek je meer verhalen van VRT NWS CHECK over factchecking, desinformatie of online bedrog? Die vind je hier.
Deze factcheck werd geschreven op basis van de informatie die beschikbaar is op het tijdstip van publicatie. Wil je weten hoe we te werk gaan bij het factchecken? Dat lees je in dit artikel.
Heb je vragen of opmerkingen of wil je weten wie er in ons team zit? Dat lees je in dit artikel.
Je vindt onze factchecks ook terug bij deCheckers , samen met betrouwbare factchecks van enkele andere Vlaamse en Nederlandse redacties.
Wil je iets laten checken? Stuur ons dan een mail via check@vrtnws.be.
VRT NWS is erkend lid van het International Fact-Checking Network (IFCN) en van het European Fact-Checking Standards Network (EFCSN ).
